Godzina rozpoczęcia szkoły ma znaczenie. Wystarczą dwie zmiany

Kiedy piętnastolatek zasypia nad zeszytem podczas pierwszej lekcji, dorośli kręcą głowami. Leniwy, nieodpowiedzialny, siedział za długo przed ekranem. Tymczasem nauka mówi co innego: ten uczeń jest ofiarą biologicznego konfliktu, którego nie ma szans wygrać. Konfliktu między zegarem wewnętrznym a dzwonkiem szkolnym.

Biologia nastolatka kontra szkoła

W okresie dojrzewania w mózgu zachodzi proces, którego nie da się przezwyciężyć silną wolą ani surowymi wymaganiami. Jak twierdzą badacze z American Academy of Sleep Medicine (AASM) statystyczny nastolatek biologicznie nie jest w stanie zasnąć przed godziną 23:00. Nie dlatego, że nie chce, ale dlatego, że jego organizm po prostu nie jest wtedy gotowy do snu.

Nastolatki żyją w społecznym jetlagu

Arytmetyka nie pozostawia tu złudzeń. Nastolatek potrzebuje od 8 do 10 godzin snu na dobę – tyle zaleca AASM. Stanowisko to poparły między innymi American Academy of Pediatrics i Sleep Research Society. Jeśli młody człowiek zasypia o 23:00 i musi wstać o 6:30, by zdążyć na lekcje o 8:00, śpi ledwie 7,5 godziny. Poniżej minimum – i tak każdej nocy, przez cały rok szkolny. Naukowcy nazywają to „społecznym jetlagiem” – narastającym deficytem snu wynikającym z przepaści między biologią a systemem.

Skala problemu jest alarmująca. Według danych przytoczonych przez AASM aż 68,4% uczniów szkół średnich w USA śpi w tygodniu 7 godzin lub mniej, a tylko 2,4 proc. osiąga zalecane 10 godzin. Niedobór snu w tym wieku to nie kwestia komfortu – to czynnik ryzyka dla otyłości, depresji, myśli samobójczych, kontuzji sportowych i wypadków drogowych.

Wg badań cytowanych przez AASM, opóźnienie godziny, od której zaczynają się lekcje, o 60 minut wiązało się z 16,5-procentowym spadkiem liczby wypadków drogowych z udziałem młodych kierowców.

Godzina rozpoczęcia szkoły a sen uczniów

Jak bardzo godzina dzwonka przekłada się na realny sen? Odpowiedź przynoszą badania przeprowadzone przez naukowców z Flinders University i University of South Australia, opublikowane w Health Education & Behavior. Porównali oni sen 385 australijskich nastolatków ze snem 302 rówieśników z Rhode Island w USA.

Wynik jest uderzający: po uwzględnieniu różnic wiekowych i płciowych australijscy uczniowie spali w tygodniu średnio 47 minut dłużej. Sekret tkwił w jednej kluczowej różnicy: australijskie szkoły zaczynały zajęcia średnio o 8:32, podczas gdy amerykańskie o 7:45. Według obliczeń tych samych badaczy każda godzina wcześniejszego startu szkoły wiązała się z utratą 29 minut snu na dobę.

Co istotne, godziny zasypiania obu grup były niemal identyczne. Australijscy nastolatkowie nie chodzili spać wcześniej – po prostu mogli dłużej spać rano, bo pozwalała na to godzina, od której lekcje w ich szkole startowały.

To dowód, że opóźnienie biologiczne jest faktem, nie wymówką, i żejedynym sensownym rozwiązaniem jest dostosowanie systemu do biologii, nie odwrotnie. Właśnie dlatego AASM wzywa szkoły do wprowadzenia godziny startu o 8:30 lub później.

Smartfony psują sen nastolatków

Polska rozmowa o śnie nastolatków ma jednak dodatkowy, groźny wymiar, który sama zmiana godziny, od której zaczynają się lekcje, nie rozwiąże. Wg badań przeprowadzonych przez NASK w 2024 roku na reprezentatywnej próbie ponad 3600 uczniów klas siódmych i ósmych oraz szkół ponadpodstawowych, aż 50 proc. nastolatków korzysta z internetu lub smartfona podczas zasypiania. Średni czas online w dni powszednie wynosi blisko 5 godzin.

To nie jest tylko problem dyscypliny, ale też neurobiologii. Niebieskie światło emitowane przez ekrany hamuje produkcję melatoniny – tej samej, która i tak wydziela się u nastolatków z opóźnieniem. Kiedy do opóźnienia biologicznego dochodzi opóźnienie powodowane przez ekran, efekt się kumuluje.

Co więcej, niewyspany mózg nastolatka staje się bardziej pobudzony i rozdrażniony, a przebodźcowany umysł ma jeszcze większe trudności z zaśnięciem – błędne koło się zamyka.

NASK podaje: 28 proc. nastolatków przyznaje, że bywają zmęczeni i niewyspani właśnie z powodu nadmiernego używania smartfona, a 36 proc. wykazuje wysoki lub bardzo wysoki poziom problematycznego użytkowania internetu.

Paradoks wolnego czasu jest realnym zagrożeniem: samo przesunięcie godziny, od której startują lekcje, na 8:30 bez towarzyszącej edukacji o higienie cyfrowej może zaowocować jedynie tym, że nastolatki będą dłużej siedzieć przy telefonach wieczorem, „konsumując” zyskany czas przed ekranem.

Dwie zmiany w polskiej szkole

Rozwiązanie nie może być jednostronne. Badacze z Flinders University wskazują, że na sen nastolatków wpływa splot czynników: godzina, od której zaczynają się lekcje, zaangażowanie rodziców w ustalanie pory snu, a także obciążenie zajęciami pozalekcyjnymi. Każdy z tych elementów ma mierzalny efekt – a gdy nakładają się na siebie negatywnie, ich łączny wpływ bywa druzgocący.

Potrzebna jest reforma dwutorowa:

strukturalna: przesunięcie godziny, od której rozpoczynają się lekcje, do co najmniej 8:30 – zgodnie z postulatem AASM popieranym też przez American Academy of Pediatrics i inne organizacje.
behawioralna: powszechna edukacja o higienie cyfrowej, normalizacja zasady “godziny bez ekranu” przed snem, świadome rodzicielstwo cyfrowe. Jak pokazują dane NASK, wielu rodziców w Polsce wciąż nie zdaje sobie sprawy ze skali problemu.

Śpiący w ławce uczeń nie jest leniem. Jest objawem niepisanych zasad organizacji szkoły, które funkcjonują wbrew temu, co nauka wie o dojrzewającym mózgu. Mamy narzędzia, by to zmienić. Brakuje nam tylko woli, by z nich skorzystać.

Dyrektor szkoły w teorii ma w Polsce możliwość, by przesunąć start zajęć na 8:30 lub 9:00 – ale w praktyce presja organizacyjna, transportowa i kulturowa ciągnie w przeciwną stronę, często nawet przed godzinę 8:00. To pole, na którym zarówno inicjatywy oddolne (rady rodziców, samorządy uczniowskie), jak i publiczna debata mogłyby wiele zmienić.

Warto przeczytać: Szkoły muszą mieć więcej swobody. Mają nauczyć dzieci przejść godnie przez życie