Jak kontrolować sny? Ten mechanizm może Tobą sterować

Jak kontrolować sny? To nie jest science-fiction

Neurobiolodzy z Northwestern University wzięli na warsztat popularne przekonanie, że sny pomagają w rozwiązywaniu problemów. W tym celu zaprosili do badania 20 osób, które stosunkowo często doświadczają świadomych snów. Uczestnicy mierzyli się z zestawem logicznych i językowych łamigłówek. Część z nich pozostała nierozwiązana, a każdej grupie zagadek przypisano specyficzne sygnały dźwiękowe – krótkie, neutralne dźwięki, które mózg mógł powiązać z danym problemem.

Kluczowym elementem eksperymentu była tzw. ukierunkowana reaktywacja pamięci. Gdy monitor EEG wskazywał, że uczestnik znajduje się w fazie snu REM, badacze odtwarzali przez słuchawki dyskretny dźwięk związany z określoną łamigłówką, niejako „przypominając” mózgowi o nierozwiązanym zadaniu. Nie chodziło o to, by śniący słyszał wyraźny komunikat, lecz by pobudzić sieci pamięciowe odpowiedzialne za konkretne wyzwanie. Tak wygląda dyskretny sposób na to, jak kontrolować sny.

Następnego dnia uczestnicy ponownie przystępowali do tych samych zagadek, nie wiedząc, które z nich były „podpowiadane” ich mózgowi w nocy. Ponadto badacze prosili o relacje ze snów, by sprawdzić, czy i w jaki sposób treść marzeń sennych faktycznie nawiązywała do problemów rozwiązywanych poprzedniego wieczora.

Związek między snami w fazie REM a rozwiązywaniem problemów był dotąd poparty głównie dowodami anegdotycznymi, a my postanowiliśmy wykorzystać nowe metody „inżynierii snów”, aby przetestować tę teorię bezpośrednio

– wyjaśnia autorka badania Karen Konkoly.

Naprawdę warto „przespać się z tematem”

Wyniki okazały się zaskakujące. 15 z 20 uczestników miało co najmniej jeden sen, który dotyczył nierozwiązanej łamigłówki. Łamigłówki, które pojawiły się w snach, były rozwiązywane następnego dnia w 42 proc. przypadków. Jednocześnie uczestnicy badania rozwiązali zaledwie 17 proc. łamigłówek, które nie trafiły do snów.

Co istotne, sama świadomość śnienia nie była konieczna. Uczestnicy byli w stanie rozwiązać więcej zagadek nawet po zwyczajnych, nieświadomych snach na ich temat. Niektórzy ewidentnie reagowali na dźwięk w czasie snu, ale nie pamiętali samego snu po przebudzeniu. Mimo to i tak osiągali wysoką skuteczność w rozwiązywaniu przypisanych im zadań.

Autorzy badania przyznają, że nie mogą stwierdzić, iż marzenia senne w fazie REM są bardziej pomocne w kreatywnym rozwiązywaniu problemów niż równoważny czas spędzony nad zadaniem w stanie czuwania. Ich zdaniem, uzyskane wyniki wspierają jednak wniosek, że sny mogą przyczyniać się do kreatywnego rozwiązywania problemów.

Sen lekarstwem na brak kreatywności

Badanie z Northwestern University pomaga lepiej zrozumieć, jak mózg łączy wątki, gdy śpimy. W fazie REM sieci neuronalne są mniej zdominowane przez bieżące bodźce i rutynę, a bardziej skłonne do swobodnych skojarzeń. Dzięki temu mogą powstawać nietypowe, kreatywne kombinacje doświadczeń. A naukowy sposób na to, jak kontrolować sny, wzmacnia ten proces.

Nietrudno wyobrazić sobie przyszłość, w której studenci, programiści czy artyści przygotowują się do snu z udziałem kontrolowanych bodźców, aby zwiększyć szansę na „wyśnienie” rozwiązania złożonych zadań. Takie podejście może mieć zastosowanie nie tylko w twórczości, ale także w terapii – na przykład w pracy z traumą czy lękiem. Należałoby tylko znaleźć sposób, by delikatnie „przekierować” treść koszmarów w stronę bardziej adaptacyjnych narracji. Jednak właśnie na tym styku pojawiają się pytania, które wykraczają poza samą psychologię i wchodzą w obszar etyki.

Czy można wpływać na kogoś przez sen?

Badania nad snem pokazują dość wyraźnie, że mózg śpiącej osoby reaguje na bodźce z zewnątrz, a odpowiednio dobrane sygnały mogą zmieniać sposób, w jaki utrwalają się wspomnienia, skojarzenia i emocje. To właśnie na tym polega ukierunkowana reaktywacja pamięci – technika, w której dźwięk lub zapach kojarzony wcześniej z jakimś doświadczeniem jest odtwarzany podczas snu, żeby wzmocnić utrwalenie danego wspomnienia.

W klasycznych eksperymentach uczestnicy uczyli się np. układu par obrazek-dźwięk albo dwóch melodii, a potem, gdy spali, badacze odtwarzali tylko część dźwięków. Po przebudzeniu lepiej pamiętali właśnie te elementy, które były „podszeptywane” mózgowi w trakcie snu. To sugeruje, że można wzmacniać wybrane ślady pamięciowe, nie budząc śpiącego, a jedynie wykorzystując sposoby na to, jak kontrolować sny.

Najbardziej wrażliwy obszar dotyczy jednak wpływu na postawy i uprzedzenia. W jednym z eksperymentów badani przechodzili trening „przeciw uprzedzeniom”, w którym łączono twarze z grup stereotypowo dyskryminowanych z pozytywnymi słowami. Następnie, w czasie snu, odtwarzano dźwięk związany z tym treningiem. Po przebudzeniu uprzedzenia wobec tych grup były nieco słabsze. Efekt był co prawda niewielki, ale pokazuje on, że sen może utrwalać także etycznie „wrażliwe” treści.

Etyczna granica jest cienka

Nauka potwierdza więc, że sposobami na to, jak kontrolować sny w pewnym stopniu można wpływać na pamięć, skojarzenia, a nawet nastawienie śpiącej osoby. Dzieje się to jednak wyłącznie na bazie treści, które już wcześniej zostały wprowadzone na jawie. Póki co nie ma dowodów na to, że można z zewnątrz „wgrać” komuś całkiem nowe przekonania czy złożone instrukcje, o których nie miał pojęcia przed zaśnięciem.

Proces ten przypomina bardziej wzmacnianie istniejących śladów pamięci niż czystą manipulację, która może łatwo kojarzyć się ze sposobami na to, jak kontrolować sny. Bodźce działają tu jak dodatkowe klejenie tego, co już i tak zostało zapisane. Etycznie jednak granica jest cienka. Jeśli bowiem można wzmocnić czyjąś pamięć do słówek czy układu klawiszy, można też próbować wzmacniać określone skojarzenia społeczne albo emocjonalne reakcje.

Jak kontrolować sny? Między pomocą a manipulacją

Nietrudno wyobrazić sobie chęć komercjalizacji podobnych technik – od aplikacji obiecujących „sukces na egzaminie dzięki snom” po bardziej agresywne formy „nocnego coachingu”. Jeśli do gry weszliby reklamodawcy lub pracodawcy, kuszeni wizją „podnoszenia kreatywności zespołu przez sen”, ryzyko nadużyć w sposobach na to, jak kontrolować sny, wzrosłoby wielokrotnie.

Dodatkowe ryzyko wiąże się z tym, że bodźce senne są z natury „niewidoczne”. Śpiący nie ma pełnej świadomości, kiedy i jakie sygnały do niego docierają, co utrudnia późniejsze rozliczanie tych, którzy je stosują. Gdyby podobne techniki próbowano wykorzystać np. w celach politycznych, marketingowych czy w relacji zależności zawodowych, granica między pomocą a manipulacją mogłaby zostać przekroczona.

Z drugiej strony, jeśli techniki „inżynierii snów” będą używane transparentnie, za świadomą zgodą uczestników, mogą stać się jednym z narzędzi wspierających kreatywność i zdrowie psychiczne – podobnie jak medytacja, terapia czy tradycyjne techniki rozwiązywania problemów, tyle że przeniesione na grunt nocnej aktywności mózgu i sposobów na to, jak kontrolować sny.

Laboratorium umysłu

Psychologia od lat podkreśla, że „odsunięcie się” od problemu – zrobienie przerwy, wyjście na spacer, pójście spać – pomaga zdjąć klapki z oczu i rozbić błędne schematy myślenia. Badania nad snem pokazują neurobiologiczny fundament tego zjawiska: podczas snu mózg nie tylko „odpoczywa”, ale też porządkuje wspomnienia, łączy odległe doświadczenia i tworzy nowe konfiguracje informacji.

Według psychologów, sny stanowią swoiste „laboratorium umysłu” – przestrzeń, w której testujemy alternatywne scenariusze, eksperymentujemy z tożsamością, ćwiczymy emocjonalne reakcje na sytuacje, które mogą nas spotkać. Jeśli dodamy do tego możliwość ukierunkowania treści tych doświadczeń poprzez doskonalenie sposobów na to, jak kontrolować sny, otrzymujemy potężne narzędzie. Ale też powód, by na nowo przemyśleć, czym jest wolność myśli.

Przeczytaj również: Jakość snu a natrętne myśli. Lepszy sen to spokojniejszy umysł