Przesunęli biegun południowy. Rytuał naukowców na Antarktydzie

Naukowcy i uroczystość na biegunie południowym

W położonej na biegunie południowym stacji badawczej Amundsen-Scott odbyła się wyjątkowa uroczystość. Podczas niepozbawionej humorystycznych elementów ceremonii personel stacji „przesunął” biegun południowy. Uroczystość od lat stanowi noworoczny rytuał naukowców na Antarktydzie.

Co roku 1 stycznia personel stacji Amundsen‑Scott zbiera się na zewnątrz, by odsłonić nowy marker geograficznego bieguna południowego. Sam marker jest przy tym każdego roku inny, ponieważ projektuje go i własnoręcznie wykonuje ekipa zimująca w roku poprzednim.

W uroczystości bierze udział kilkadziesiąt osób – naukowców, inżynierów, techników i personelu obsługi stacji. Ceremonię wypełniają tradycyjne elementy: przemowy, uroczyste przeniesienie flagi USA i wspólne odliczanie do odsłonięcia nowego znaku. W tym roku scenę dodatkowo urozmaicał obecny pluszowy pingwin oraz towarzysząca uczestnikom muzyka grana na dudach, co tylko podkreślało surrealistyczny klimat noworocznej imprezy na Antarktydzie.

Dlaczego biegun południowy „przesuwa się” co roku?

Geograficzny biegun południowy sam w sobie jest punktem stałym — to miejsce, gdzie oś obrotu Ziemi spotyka się z jej powierzchnią na półkuli południowej. Znajduje się w centralnej części Antarktydy, na Płaskowyżu Antarktycznym, ok. 1,5 tys. km od wybrzeża. Jest to punkt, w którym wszystkie południki zbiegają się, a czas jest nieokreślony (używa się tu zazwyczaj czasu uniwersalnego [UTC] lub nowozelandzkiego).

Marker, który go oznacza, musi być przesuwany co roku o ok. 10 metrów. Powodem jest ruch antarktycznej pokrywy lodowej. Lód na Antarktydzie płynie jak wolna rzeka, przemieszczając się z wnętrza kontynentu ku morzu z prędkością ok. 10 metrów rocznie. Stacja Amundsen-Scott leży na tej ruchomej warstwie lodu o grubości prawie 3 km. To sprawia, że marker oddala się od dokładnej pozycji bieguna.

Przesunięcie markera wyznaczającego biegun południowy odbywa się co roku 1 stycznia i jest oparte na dokładnych pomiarach GPS.

Amundsen jako pierwszy wyznaczył geograficzny biegun

Pierwszego wiarygodnego wyznaczenia geograficznego bieguna południowego dokonała wyprawa Amundsena, która dotarła tam 14 grudnia 1911 roku. Roald Amundsen, który dotarł na biegun przed Robertem Scottem, oznaczył to miejsce flagą. Opierał się przy tym na obserwacjach astronomicznych i pomiarach nawigacyjnych.

Współcześnie położenie bieguna południowego oblicza się z dużą dokładnością na podstawie obserwacji satelitarnych, systemów GNSS i modeli ruchu obrotowego Ziemi. Pozwala to korygować położenie markera co do centymetra.

Czym się różni biegun geograficzny od magnetycznego i geomagnetycznego?

Biegun geograficzny często jest mylony z biegunami magnetycznym i geomagnetycznym:

Geograficzny biegun południowy to stały punkt na osi obrotu Ziemi. Jego położenie pozostaje niezmienne (choć marker go oznaczający musi być przesuwany z powodu przesuwającego się lodu). Biegun ten stanowi fundament systemów kartograficznych i nawigacyjnych, ponieważ wszystkie południki zbiegają się właśnie tam, a współrzędne geograficzne są z nim ściśle powiązane.
Magnetyczny biegun południowy to miejsce, w którym linie pola magnetycznego Ziemi wchodzą pionowo w powierzchnię. Biegun ten przemieszcza się o kilkadziesiąt kilometrów rocznie z powodu zmian w jądrze Ziemi. Obecnie znajduje się w pobliżu Wybrzeża Adeli na Antarktydzie.
Geomagnetyczny biegun południowy jest teoretycznym punktem opartym na modelu pola magnetycznego jako dipola. To punkt, w którym powierzchnię Ziemi przecina oś najlepiej dopasowanego dipola magnetycznego umieszczonego w centrum planety. Ten biegun również się przesuwa, choć wolniej niż biegun magnetyczny. Obecnie znajduje się w pobliżu rosyjskiej stacji Wostok.

Antarktyczna pokrywa lodowa

Antarktyczna pokrywa lodowa to ogromny lądolód pokrywający ok. 98% Antarktydy, który ma powierzchnię ponad 14 mln km² i średnią grubość ok. 2 km (w niektórych miejscach nawet 4,8 km). Składa się z dwóch głównych części: stabilniejszej Wschodniej Antarktydy oraz bardziej wrażliwej, częściowo podmywanej przez ciepłe wody Zachodniej Antarktydy. Stanowi ona ok. 90 proc. światowych zasobów lodu słodkowodnego i działa jak „zamrożona rzeka”, powoli płynąc ku oceanowi pod wpływem grawitacji.

Jej topnienie, przyspieszone przez zmiany klimatu i ocieplenie oceanów, ma poważne konsekwencje globalne. W szczególności destabilizacja przybrzeżnych lodowców może w ciągu kilku wieków doprowadzić do podniesienia poziomu mórz o kilka metrów.

Dodatkowo topnienie lodu wpływa na cyrkulację oceaniczną, potencjalnie zmieniając klimat na całym świecie, zwiększając ekstremalne zjawiska pogodowe i zakwaszając oceany, co szkodzi ekosystemom morskim.

Przeczytaj również: 7 lat prac i 173 mln złotych. Sukces Polaków na Antarktyce