Fake newsy atakują? „Adwokat diabła” to najszybszy test prawdy

Czym jest metoda „adwokata diabła”?

Metoda „adwokata diabła” (ang. devil’s advocate) polega na tym, że jedna ze stron dyskusji celowo przyjmuje stanowisko przeciwne do powszechnie akceptowanego poglądu lub do opinii pozostałych rozmówców – nie dlatego, że sama tak uważa, lecz po to by osiągnąć konkretne cele. To przede wszystkim podważanie argumentów swojego rozmówcy, aby sprawdzić ich solidność. A tym samym wyszukiwanie słabych punktów w rozumowaniu drugiej strony.

To technika krytycznego myślenia, która ma poszerzać perspektywę i zmuszać dyskutantów do przemyślenia alternatywnych możliwości wobec tych, które oni sami wybrali. Ma ona prowadzić do poprawienia jakości podejmowanych decyzji i zmniejszania ryzyka myślenia grupowego (groupthink). Celem takiego zabiegu myślowego nie jest „bycie na siłę przeciw”, ale konstruktywne podważanie i kwestionowanie założeń, które czasami przyjmujemy w sposób bezrefleksyjny.

Kiedy możemy stosować taką metodę?

Technika ta jest niezwykle przydatna przy wszelkiego rodzaju spotkaniach, zebraniach, w trakcie których dokonuje się burza mózgów i trzeba podejmować strategiczne decyzje. Metoda ta jest także skuteczna przy ocenianiu projektów, pomysłów, wizji dalszej współpracy czy rozwoju na przyszłość. Sprawdza się również jako zwykły, codzienny trening w budowaniu jak najlepszej argumentacji i kształtowaniu krytycznego myślenia.

Jak adwokat diabła działa w praktyce?

Dzięki takiemu „przekornemu” argumentowaniu mamy szansę dotrzeć do lepszych wniosków; lepszych, bo bardziej odpornych na krytykę. Nasze myślenie staje się bardziej kreatywne, ponieważ zaczynamy coraz lepiej dostrzegać ryzyko oraz błędy, których wcześniej nie widzieliśmy. Zobaczmy przykład rozmowy, w której jedna strona wciela się w adwokata diabła.

Temat w dyskusji: czy firma powinna przejść całkowicie na pracę zdalną?

Magda: Tak, myślę, że to dobry pomysł, ponieważ wszyscy będą bardziej zadowoleni. Zaoszczędzimy czas dojazdów, benzynę. Praca w domowej atmosferze jest mniej stresująca niż w biurze.

Piotr (adwokat diabła): Ale spójrzmy na to z drugiej strony. Co jeśli spadnie produktywność i wydajność u niektórych osób, którzy będą się czuli w domu rozproszeni różnymi bodźcami i bez dyscypliny biurowej – gorzej sobie będą radzić?

Magda: Tak się może stać, ale większość będzie pracować dobrze.

Piotr (adwokat diabła): A jak będziemy kontrolować przepływ informacji? Jeśli zespoły zaczną pracować w izolacji, możemy mieć więcej nieporozumień. No i jeszcze jedno: możemy stracić część klientów, którzy doceniają u nas właśnie możliwość spotkań na żywo.

Magda: Tak, to są ważne racje. To może rozwiązaniem byłby model hybrydowy zamiast pełnego przejścia na pracę zdalną.

W tym przykładzie Piotr nie twierdzi, że naprawdę wierzy w problemy, które podnosi w swojej argumentacji. Jego rola w tej dyskusji polega na testowaniu siły argumentów i pokazywaniu alternatywnych możliwości. Dzięki temu rozmowa staje się bardziej konstruktywna i prowadzi do znalezienia najlepszego rozwiązania z dostępnych.

Dlaczego metoda pomaga w walce z fake newsami?

Metoda „adwokata diabła” okazuje się bardzo przydatna w odbiorze informacji płynących z internetu, gdyż pomaga w oddzielaniu rzetelnych informacji od fake newsów. Po pierwsze dlatego, że zmusza do weryfikacji argumentów. Jeżeli jakiś przekaz płynący z sieci koliduje z naszym stanowiskiem, wtedy możemy dzięki tej metodzie sprawdzić fakty, odrzucić słabe uzasadnienie czy też twierdzenia, których nie potrafimy obronić. To ogranicza ryzyko przyjmowania fałszywych przekonań „na wiarę”.

W dyskusjach na grupach często pojawia się presja co do uzyskania powszechnej zgody. Adwokat diabła łamie tę tendencję i pozwala wyjść poza wspólne, często błędne założenia. Dzięki temu łatwiej dostrzec to, co jest niepewne lub nawet nieprawdziwe.

Jeśli ktoś kwestionuje nasze stanowisko, zaczynamy zauważać, że być może to my przyjęliśmy jakieś założenia w sposób bezrefleksyjny i być może to nam brakuje dowodów.  To pomaga w rozdzieleniu faktów od opinii i interpretacji a w efekcie usprawnia komunikację z innymi.

Stosowanie tej metody wymusza na nas także precyzję w wyrażaniu swoich poglądów. Aby obronić swoje stanowisko przed krytyką jestem zmuszona do porządkowania argumentów i eliminowania nieścisłości. W efekcie łatwiej ustalić co jest prawdą a co tylko się nią wydaje być.

I wreszcie: metoda adwokata diabła uczy zdrowego sceptycyzmu. Regularne jej stosowanie zmniejsza naszą podatność na manipulacje, wyostrza nasz odbiór podejrzanych i niesprawdzonych informacji, rozwija krytyczne myślenie, które jest bezcenne przy odróżnianiu prawdy od fałszu.

4 kroki weryfikacji informacji

W jaki sposób konkretnie stosować ją przy weryfikacji newsów w sieci?

Warto w celowy i zamierzony sposób przyjąć postawę sceptyczną wobec znalezionej informacji i próbować ją „przegrać” w myślowej debacie z samym sobą.

W tym celu:

Ryzyko zbytniego wczucia się w rolę

Warto jednak pamiętać, że ta metoda – zresztą jak każda inna – ma też swoje słabe strony. Po pierwsze może prowadzić do nadmiernego sceptycyzmu, który może zacząć utrudniać nam podejmowanie konkretnych decyzji. Jeśli zaczniemy automatycznie wszystko kwestionować i podważać, to łatwo możemy popaść w cynizm lub paraliż dokonywania wyboru. Nadmierna krytyka może prowadzić do zaniechania konkretnych działań. Stosowanie jej  przy każdej okazji, szczególnie w kontaktach z innymi ludźmi, może zacząć być odbierane jako atak na innych.

Należy zachować umiar

Nie każdy lubi kiedy jego poglądy są systematycznie poddawane w wątpliwość. Skutkiem tego może być wrogie nastawienie ze strony naszych dyskutantów, spadek zaufania względem naszej osoby czy też utrata chęci współpracy z nami. Adwokat diabła może też nadużywać swojej roli jeśli jest osobą dominującą  z tendencją do wiecznego krytykowania innych. Wtedy ta metoda może być jedynie pretekstem do forsowania na siłę własnej narracji. Zamiast rozwijać  kreatywność w grupie, może prowadzić do sabotowania pomysłów innych.

Ciągłe podważanie i analizowanie może też być zwyczajnie męczące intelektualnie, co prowadzi na dłuższą metę do obniżenia motywacji w grupie do dalszej pracy i bywa uciążliwe psychicznie dla rozmówców. Warto więc stosować tę metodę z umiarem i rozsądkiem. Warto dobrze się zastanowić kiedy, w jakiej sytuacji i w obecności jakich osób może się ona okazać pomocna a w jakich – wręcz przeciwnie.

Czytaj także: Rywalizacja: kiedy napędza rozwój, a kiedy niszczy ludzi