Syndrom oszusta i perfekcjonizm. To dlatego nie wierzysz w siebie

Masz sukces, ale wątpisz w siebie

Uruchomiłem biznes w czerwcu, to platforma sztucznej inteligencji do tworzenia sztuki. Od sierpnia średnio zarabiam około 15 tys. dolarów zysku netto miesięcznie. Mimo to czuję się jak oszust. […] Po prostu nie mogę uwierzyć, że ludzie mi płacą po latach porażek i trudności

– pisze anonimowy użytkownik serwisu Reddit.com.

Nie jest w tym odosobniony. Wiele osób odnoszących sukcesy wciąż nie potrafi naprawdę docenić własnych kompetencji. Mimo osiągnięć i uznania wątpią w siebie i swoje umiejętności. Naukowcy z University of Idaho postanowili sprawdzić, skąd bierze się ten paradoks. W centrum ich zainteresowania znalazło się zjawisko znane jako syndrom oszusta.

Zjawisko to szczególnie często dotyczy osób, które odniosły sukces, a mimo to czują się wobec otoczenia jak oszuści. Są przekonane, że ich osiągnięcia wcale nie są tak imponujące, jak widzą to inni. Obawiają się też, że prędzej czy później ktoś odkryje ich rzekome „oszustwo”, czyli domniemany brak kompetencji i wartości. Psychologowie od lat łączą ten fenomen z depresją, lękiem, neurotycznością oraz perfekcjonizmem. Do niedawna nie było jednak jasne, który jego rodzaj odgrywa tu kluczową rolę.

Trzy oblicza perfekcjonizmu

To nieprawda, że perfekcjonizm ma tylko jedną postać. Eksperci wyróżniają trzy jego odmiany:

sztywny – charakteryzuje się przekonaniem, że wszystko, co dana osoba robi, musi być idealne,
samokrytyczny – obejmuje surową ocenę samego siebie oraz stres podczas każdego błędu,
narcystyczny – dotyczy poczucia własnej wyższości oraz wyjątkowości.

Syndrom oszusta i perfekcjonizm

Aby ustalić, który typ perfekcjonizmu najczęściej wiąże się z syndromem oszusta, badacze przeprowadzili eksperyment. Wzięło w nim udział 278 studentów, którzy wypełnili dwa kwestionariusze psychologiczne. Pierwszy mierzył poziom zwątpienia w siebie oraz poczucie bycia „oszustem” wobec innych. Drugi pozwalał określić, w jakim stopniu badani przejawiają różne typy perfekcjonizmu i jak silnie są one ze sobą powiązane.

Narcyzm chroni przed syndromem oszusta

Wyniki opublikowane w czasopiśmie naukowym Personality and Individual Differences okazały się jednoznaczne. Syndrom oszusta najsilniej wiąże się ze sztywnym i samokrytycznym perfekcjonizmem. Co ciekawe, narcyzm działał w tym przypadku odwrotnie i chronił przed destrukcyjnymi myślami. Dlatego osoby przekonane o własnej wyjątkowości niemal w ogóle nie doświadczały wątpliwości co do swoich umiejętności. Badacze zwrócili też uwagę na to, co dzieje się w psychice perfekcjonisty z syndromem oszusta.

Sposób, w jaki myślimy o sobie i własnych osiągnięciach, w dużej mierze zależy od rodzaju perfekcjonizmu. Szczególnie wyraźnie widać to wtedy, gdy dominuje perfekcjonizm samokrytyczny. Osoby, które go przejawiają, mają tendencję do umniejszania swoich sukcesów i zamiast przypisywać je własnym zdolnościom, tłumaczą je szczęściem lub przypadkiem. Jednocześnie silnie obawiają się błędów i ich ujawnienia, dlatego nieustannie analizują swoje działania. W przypadku perfekcjonistów narcystycznych działa odwrotny mechanizm. Wysoka pewność siebie staje się swoistą tarczą, która chroni ich przed podważaniem własnych osiągnięć.

Co to dla nas oznacza?

Wyniki analiz amerykańskich naukowców są bardzo ważne nie tylko dla osób, które mierzą się z syndromem oszusta i perfekcjonizmem, ale też dla terapeutów i coachów. Wiedza, jak działają te mechanizmy psychologiczne, pomogą opracować terapię ukierunkowaną na zmniejszenie samokrytyki oraz sztywności perfekcjonizmu. To zaś może być wsparciem w pokonaniu niepewności oraz lęku.

Syndrom oszusta dotyka 80 proc. ludzi

Syndrom oszusta wcale nie jest rzadkim ani niszowym zjawiskiem. W rzeczywistości występuje na bardzo szeroką skalę. Szacuje się, że w pewnym momencie życia doświadcza go nawet 70–80 procent ludzi. Zmagali się z nim także znani i wybitni ludzie, tacy jak Sheryl Sandberg, Albert Einstein czy Maya Angelou. Co ciekawe, syndrom oszusta nie zawsze działa wyłącznie na naszą niekorzyść. Badania pokazują, że lekarze, którzy go doświadczają, częściej słuchają pacjentów i lepiej z nimi współpracują.

Syndrom oszusta nie zawsze idzie w parze z perfekcjonizmem. Może przybierać różne formy i objawiać się na wiele sposobów. Czasem prowadzi do pracy ponad siły, innym razem do potrzeby bycia wszechwiedzącym. Zdarza się też, że osoby dotknięte tym mechanizmem odmawiają przyjęcia pomocy od innych albo oczekują, że wszystko powinno przychodzić im łatwo.

Jak działa syndrom oszusta

Gdy osoba z syndromem oszusta dostaje nowe zadanie, pierwszą reakcją często jest lęk. W odpowiedzi zaczyna przygotowywać się wyjątkowo intensywnie, nierzadko ponad miarę. Taki wysiłek zwykle prowadzi do sukcesu, ale nie jest on przypisywany własnym umiejętnościom, lecz szczęściu lub zbiegowi okoliczności. W efekcie pojawiają się kolejne wątpliwości dotyczące własnych kompetencji.

Ten mechanizm warto przerwać, ponieważ na dłuższą metę przynosi więcej szkody niż pożytku. Najbardziej cierpi na tym psychika i rozwój. Gdy trudno nam uwierzyć we własne możliwości, znacznie trudniej jest też podejmować nowe, bardziej ambitne wyzwania.

Warto przeczytać: Wmawiasz sobie, że jesteś do niczego? To powszechny problem