Uważność w ławkach. Czy mindfullness może być skuteczne w edukacji szkolnej dzieci?

Czym są techniki mindfulness

Metody rozwijania uważności (MBI – Mindfulness Based Intervention), w coraz większym stopniu są stosowane współcześnie na różnych poziomach edukacji. Widoczne jest to zarówno w szkolnictwie wyższym, jak i na wszystkich etapach edukacji szkolnej. Włączając w to nawet przedszkolną. Stanowią stosunkowo nowy element programów nauczania. Z reguły traktowany jest jako uzupełnienie podstawy programowej i jest w wielu przypadkach wprowadzany na zasadzie eksperymentu.

W krajach zachodnich istnieje wiele rozpropagowanych programów. Warto wymienić Mindful Schools w Stanach Zjednoczonych, Smiling Mind w Australii czy też Mindfulness in School Project w Wielkiej Brytanii. Jednak wyniki badań na temat celowości i efektywności wprowadzania uważności do szkół są niejednoznaczne. To przyczynia się do dalszej debaty naukowców na ten temat.

W rozumieniu współczesnej psychoterapii uważność jest określana jako świadomość, która powstaje na skutek celowego i nieoceniającego kierowania uwagi w danej chwili. Ujmując to w prostszy sposób, jest to świadomość tego, co się właśnie robi. Wykorzystanie metod uważności w terapii psychologicznej zbiegło się z ogólnym wzrostem zainteresowania technikami medytacyjnymi. Te są używane w leczeniu dolegliwości o charakterze psychicznym.

Jednym z pionierów w tym zakresie leczeniu był Jon Kabat-Zinn, który w 1979 roku w jednym z uniwersyteckich ośrodków w Stanach Zjednoczonych założył program MBSR – Mindfulness-Based Stress Reduction. Od tego czasu, powstało kilka podstawowych protokołów w ramach terapii poznawczo-behawioralnej, jak na przykład MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy), na bazie których wyrosły kolejne generacje nowych programów, wśród których można wymienić choćby Mindfulness-Based Eating Awareness training, czy Compassion Focused Therapy.

Rozkwitowi obecności technik terapeutycznych towarzyszył wzrost zainteresowania nauki nad rezultatami ich stosowania wśród klientów psychoterapii. Wyniki owych badań w dużej mierze przekonują o ich skuteczności w sferze poprawy zdrowia psychicznego. Także w różnych dziedzinach ludzkiej aktywności. Warto przy tym być jednak świadomym faktu, że współczesne techniki mindfulness opierają się na koncepcji uważności. To pochodzi z systemów filozoficzno-religijnych Wschodu, głównie buddyzmu.

Mindfulness w szkole

Wzrastające zainteresowanie interwencjami opartymi na uważności w edukacji bezsprzecznie można przypisać powstaniu potrzeb wynikających z zachodzących współcześnie zmian cywilizacyjnych. Wśród nauczycieli i edukatorów rośnie świadomość konieczności dostosowywania procesu nauczania do widocznych i powszechnie występujących skutków owych zmian, takich jak choćby deficyt uwagi i zaburzenia w sferze relacji międzyludzkich. Szkoły, w oczywisty sposób stają się miejscem, w którym ten negatywny bagaż skutków przeobrażeń cywilizacyjnych ujawnia się w pełni.

Wprowadzanie technik uważnościowych w edukacji jest w przekonaniu autorów programów mindfulness skierowanych do nauczycieli i uczniów, skuteczną metodą. Pozwala ona rozwiązywać, bądź przynajmniej łagodzić wymienione powyżej problemy. Przecież, wspomniane metody, mają za cel umożliwienie rozkwitu pełni naszego człowieczeństwa. Stosowane w warunkach szkolnych spełniają przy tym założenia współczesnych trendów w szkolnictwie. Takich jak interaktywna, uczestnicząca, zorientowana na ucznia i na relacje nauka. Jest ona oparta na doświadczeniu.

Za i przeciw uważności w szkołach

Jakie są natomiast zakładane efekty nauczania osiągane dzięki zrealizowaniu danego protokołu uważności w ramach lekcji?  Otóż przyjmuje się, że uczniowie będą  lepiej radzić sobie z trudnymi, często nawykowymi reakcjami, takimi jak agresja, złość, czy lęk. Poza tym zwiększy się ich zdolność do samokontroli, łatwiej będzie im pracować w szkole, a ćwiczenia koncentracji polepszą zdolność świadomego skupiania uwagi. W końcu poznawanie samego siebie i zrozumienie własnych przeżyć pozwoli na łagodzenie przeżywanych emocji i opanowania sposobu reagowania na bodźce zewnętrzne.

Powstaje oczywiście pytanie, czy tego rodzaju efekty nauczania znajdują potwierdzenie w rezultatach przeprowadzonych badań na ten temat. Lawinowo wzrastająca liczba publikacji świadczy o zainteresowaniu tą kwestią w świecie nauki. Jednakże w obecnej chwili trudno byłoby jednoznacznie stwierdzić naukowo potwierdzone wyniki. Jak stwierdzają autorzy jednej z przeglądowych publikacji na temat zastosowania technik uważnościowych w szkołach:

Heterogeniczność zastosowania MBI w szkołach oraz niejednoznaczne rezultaty podjętych badań, oznaczają, że nie osiągnęliśmy  zgody, co do skuteczności tego typu programów.

Z drugiej strony, istnieje bardzo wiele badań szczegółowych, których wyniki świadczą o pozytywnym wpływie ćwiczenia uważności na różne aspekty dobrostanu uczniów, zarówno w wymiarze ich zdrowia psychicznego i osiągnięć edukacyjnych. Jednocześnie, autorzy publikacji naukowych zwracają uwagę na wady sposobu przeprowadzenia dotychczasowych badań nad skutecznością protokołów opartych na uważności. Wymienia się więc brak porównań z grupami kontrolnymi oraz brak standaryzacji kryteriów przeprowadzonych badań.

Abstrahując od efektywności programów uważnościowych w kontekście założonych celów edukacyjnych, niektórzy autorzy podnoszą kwestie sposobu wdrażania tych technik do środowiska szkolnego. Zwraca się na przykład uwagę na stosowanie protokołów mindfulness. Jest to konieczność ochrony dzieci podatnych na zranienia emocjonalne. To przekłada się na postulat lepszej opieki psychologicznej w szkołach.

Metody ćwiczenie uważności

Pomijając pierwotnie religijny wymiar technik mindfulness, odarcie ich z odniesień do etycznych wartości stwarza niebezpieczeństwo nadużyć. Stosowanie ich w świeckiej formie zakłada porzucenie religijnych konotacji. To nie powinno być równoznaczne z brakiem etycznego namysłu. Pozbawione tego aspektu metody ćwiczenie uważności umożliwiają doskonalenie skupiania uwagi. To jest potrzebne do wykonywania jakichkolwiek działań. Jednak brak etycznego uzasadnienia celów, dla jakich zostały podjęte, jest problematyczny. W takim zakresie mogą być na przykład używane dla szkolenia żołnierzy. Celem jest zwiększenie ich możliwości skutecznego eliminowania przeciwników na polu walki.

Uważna decyzja

Kwestia wprowadzenia mindfulness do szkół warta jest tego, by kontynuować badania naukowe na ten temat. Te z nich, które zostały dotychczas przeprowadzone, jak i wzrastająca popularność technik uważnościowych, przekonują o pozytywnym wpływie na dobrostan psychiczny i fizyczny u dorosłych. Z drugiej strony, na podstawie uzyskanych wyników badań nie można sformułować jednoznacznych wniosków na temat ich skuteczności, ani też podjąć spójnej polityki edukacyjnej w tym zakresie. Stawka jest jednak wysoka, gdyż dotyczy realnej możliwości wychowania przyszłych pokoleń w całkowicie odmiennym paradygmacie poznawczym. Ludzi o wiele głębiej świadomych samych siebie, jak i otaczającego ich świata społecznego oraz naturalnego.

Redakcja dziękuje Holistic Think Tank za możliwość publikacji tekstu, który oryginalnie ukazał się w języku angielskim na stronie think tanku w ramach prowadzonych badań nad edukacją.

Wybrana bibliografia:

Emerson, L.-M., de Diaz, N. N., Sherwood, A., Waters, A., & Farrell, L. (2020). Mindfulness interventions in schools: Integrity and feasibility of implementation. International Journal of Behavioral Development, 44(1), 62–75. https://doi.org/10.1177/0165025419866906

Germer, Ch. K., Siegel, R. D., & Fulton, P. R. (2015). Uważność i psychoterapia. Kraków: WUJ.

Kabat-Zinn J. (2019). Medytacja to nie to, co myślisz. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.

Nahajowska M, red. (2017). Trening uważności w pracy z dziećmi i młodzieżą. Poznań: Forum Media Polska.