Wiemy więcej, a rozumiemy mniej. I to nie jest porażka

Granice poznania świata: co jesteśmy w stanie zrozumieć

Człowiek od wieków patrzy w bezkres nieba i zastanawia się, gdzie są granice poznania świata i ile może jeszcze się dowiedzieć oraz zrozumieć na jego temat. Arystoteles twierdził, że da się poznać rzeczywistość poprzez rozum, który potrafi uchwycić ważne jej struktury. Kant z kolei dowodził, że proces poznania jest uwarunkowany przez kategorie umysłu. Właśnie dlatego poznajemy jedynie zjawiska, a nie rzeczy same w sobie. 

Patrząc na to, że żyjemy w epoce obrazów z teleskopu Jamesa Webba oraz superkomputerów kwantowych, pytanie pozostaje niezmienne. Gdzie kończy się granica ludzkiego rozumu i dlaczego jest tak, że im więcej wiemy o świecie, tym bardziej staje się on dla nas nieuchwytny i zaskakujący? 

AI wie coraz więcej. Ale wciąż nic nie rozumie

Maciej Kawecki w książce Tytani. Wybitni naukowcy i wizjonerzy o granicach poznania nie daje nam prostych odpowiedzi. W zamian rozmawia z wybitnymi specjalistami z różnych dziedzin: sztucznej inteligencji, matematyki i samej technologii. Mimo różnych branż i poziomu zaawansowania eksperci podkreślają, że nie wiedzą, gdzie leży granica poznania świata.

Weźmy za przykład modele językowe. Jeden z rozmówców Kaweckiego nazwał je „maszynkami systemowymi”. Bo choć AI jest genialne w przewidywaniu wzorców, nadal pozostaje nieświadome. Potwierdził to Roger Penrose, laureat Nagrody Nobla, a David Deutsch zwrócił uwagę na inną, równie istotną rzecz. Podkreślił on, że rozwój wiedzy może nie mieć końca, ale to wcale nie znaczy, że rozumiemy wszystko.

Widać to szczególnie dziś, kiedy tworzymy coraz bardziej zaawansowaną sztuczną inteligencję. Systemy te potrafią odpowiadać na złożone pytania i rozpoznawać wzorce, ale jednocześnie popełniają błędy i mają tak zwane halucynacje. To pokazuje, że nadal nie do końca rozumiemy, czym właściwie jest inteligencja. Im bardziej próbujemy ją symulować, tym wyraźniej widzimy, jak mało o niej wiemy.

Granice poznania świata: tam, gdzie zaczyna się matematyka

Podobnie jest z matematyką. Mimo uniwersalnego języka opisu rzeczywistości, ma swoje ograniczenia, które ujawniają się na bardziej zaawansowanych poziomach. Im precyzyjniejsze modele, tym bardziej widoczne stają się ich granice. Matematykę warto więc postrzegać jak mapę, która ma swój kres – choć sama dziedzina jest niewyobrażalnie złożona.

Niepewność wiedzy dotyka spraw fundamentalnych. No bo czym jest dla nas życie, którego poszukujemy we Wszechświecie? Czy możemy modyfikować genom embrionów? Eksperci w tych zagadnieniach pozostają ostrożni. Pandemia nauczyła nas pokory, a granice istnieją nie tylko na polu poznawczym, lecz również etycznym oraz ontologicznym. Wciąż nie mamy jednej, ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czym właściwie jest życie.

Granice poznania świata: dlaczego niewiedza to nie porażka

W tym momencie dochodzimy do sedna problemu. Złożoność świata nas zaskakuje, nie przez to, że nie jesteśmy w stanie go pojąć. Wprost przeciwnie: rzecz właśnie w tym, że jesteśmy tak dobrzy w jego poznawaniu. Każda nowa teoria i stworzone narzędzie odsłania kolejne warstwy naszej niewiedzy. Ten rozwój nie likwiduje pytań, lecz je pomnaża. Nie jest to naszą porażką, ale dowodem na to, że żyjemy w o wiele bogatszej rzeczywistości, niż nasza kultura i umysły mogą pojąć.

Eksperci, z którymi dyskutuje Maciej Kawecki w swojej książce, wychodzą z tych rozważań nie jako zwycięzcy, tylko osoby głęboko pokorne wobec świata i nauki. W mądrości nie chodzi o przekonanie, że wiemy absolutnie wszystko, lecz w mocy przyznania się, że czegoś nam brak. A pomimo tych niedoborów, idziemy dalej z niekończącą się ciekawością świata.

Być może w tym paradoksie jest nadzieja dla człowieka. Bo dopóki świat nas zaskakuje, dopóty nie przestajemy pytać. A to właśnie pytania napędzają wszystko, co w nas najważniejsze.

Warto przeczytać: Pierwszy cios w kosmosie. Ludzkość już umie się bronić