Jak wojna zmienia ludzi? Schemat, który powtarza się od wieków

Jak wojna zmienia ludzi – ten schemat się powtarza

Wojna to nie tylko starcie wrogich żołnierzy, lecz chwila, kiedy pęka coś głębszego: dotychczasowe życie, podczas którego ludzie sobie ufali, wierzyli, że jutro nadejdzie i będzie przynajmniej takie, jak wczoraj. Choć oczywiście da się podnieść po przegranym konflikcie zbrojnym oraz odbudować przemysł i gospodarkę państwa, nawet pod płaszczem innego kraju, to wojna generuje ogromne szkody w społeczeństwie.

Mowa tu zarówno o stratach osobowych, ale przede wszystkim o zaniku poczucia wspólnoty. O tym m.in., jak wojna zmienia ludzi, można także przeczytać w książce Koniec wszystkiego. Jak wojna prowadzi do zniszczenia Victora Daviesa Hansona.

Zaczyna się od pewności. Kończy katastrofą

Historyk od dawna analizuje wojny, człowieka, który bierze w nich udział oraz zniszczenia, jakie powodują, zarówno dawne, jak i toczone obecnie. W swojej publikacji nie przekonuje, że wojna jest stałym powtarzalnym mechanizmem, który przebiega według starego scenariusza od wieków. Bardziej sugeruje, że w obliczu wojny psychika człowieka wyzwala w sobie określone schematy zachowań, które uzewnętrzniają się podczas konfliktów.

Rozpoczyna się od nadmiernej pewności siebie, wiary w pomoc sojuszników i odwoływania się do dawnych doświadczeń, a kończy determinacją oraz przekonaniem, że zwycięstwo wymaga całkowitego wyeliminowania wroga.

Cztery wojny, jeden błąd

Hanson opiera swoją książkę na czterech legendarnych bitwach: zniszczeniu Teb przez wojska Aleksandra Wielkiego, oblężeniu i zniszczeniu Kartaginy przez Rzymian, upadku Konstantynopolu i zdobyciu Tenochtitlanu przez Hiszpanów. Mimo że różniły się kontekstem i epoką rozgrywania wojen, coś je łączyło. To pęknięcie dotychczasowego porządku oraz brak nadziei na jego odbudowanie.

Upadek Teb nie był dziełem przypadku, lecz splotem błędnych decyzji. Iskrą stała się plotka o śmierci Aleksandra I, która skłoniła mieszkańców potężnego miasta do buntu. Gdy wojska przeciwnika stanęły u bram, zaskoczeni Tebanie liczyli na pomoc z zewnątrz, ale ta nie nadeszła. Odrzucili także propozycję ugody. W efekcie miasto zostało zrównane z ziemią. Przywołując tę historię, amerykański historyk pokazuje, jak zgubne mogą być nadmierna wiara we własne siły i lokalne urazy. Połączenie, które często prowadzi do katastrofy.

Kartagina jest przykładem przemyślanej, długotrwałej strategii wyniszczenia całego narodu. Po II wojnie punickiej Rzymianie systematycznie ograniczali jej możliwości. Mieszkańcy musieli zapłacić ogromne odszkodowanie, zredukować armię do minimum i zrzec się prawa do prowadzenia wojen oraz samodzielnej polityki zagranicznej.

Jak sam Victor Davis Hanson podkreśla, te ograniczenia były celowe i stopniowe. Miały jeden cel, nie dopuścić do odbudowy Kartaginy, sprawić, by była bezbronna. Po latach uciemiężenia, Rzymianie wygnali Kartagińczyków ze swojego terytorium i nakazali im zbudowanie miasta, gdzie indziej. Odmowa oznaczała ostateczną zagładę. Przywołując tę historię, autor pokazuje, jak pamięć o wcześniejszych wojnach i narastający strach mogą skłonić zwycięzcę do sięgnięcia po ostateczne rozwiązania.

Jak wojna zmienia ludzi: pycha i złudzenia

Konstantynopol przez wieki uchodził za twierdzę nie do zdobycia. Właśnie ta pewność, połączona z nadmierną wiarą w pomoc sojuszników, okazała się zgubna. W ciągu zaledwie kilku tygodni oblężenia miasto poniosło historyczną klęskę. Mehmed II sięgnął po najnowocześniejszą wówczas technologię, ciężkie działa, których potęgi nie doceniono i które zlekceważono. To one przesądziły o upadku bizantyńskiego centrum świata.

Stolica Azteków, Tenochtitlan, upadła z zupełnie innego powodu. Mimo że Hernán Cortés nie miał wystarczającej liczby ludzi, sprzyjał mu głód, choroby i sojusz z ludami, które zostały uprzednio upokorzone przez Azteków. Ta wojna pokazała, że granica między wojną a katastrofą humanitarną potrafi się całkowicie zatrzeć.

To samo dzieje się dziś

Victor Davis Hanson w swojej książce unika uproszczeń i dramatycznych uogólnień. Zamiast tego wskazuje na mechanizmy, które powracają w historii niczym echo. Społeczności stojące w obliczu wojny często przeceniają szanse na pomoc z zewnątrz. Przekonała się o tym również Polska w 1939 roku, licząc na wsparcie Anglii i Francji.

W realiach wojny hybrydowej areną wrogich działań jest życie społeczne i publiczne. Obecnie tego typu działania prowadzi Rosja, także przeciwko Polsce. Chodzi głównie o pogłębianie podziałów w społeczeństwie czy podważanie zaufania do instytucji, w tym obronnych.

Wojna nie kończy się na froncie

Koniec wszystkiego. Jak wojna prowadzi do zniszczenia opowiada, jak wojna niszczy nie tylko dobra materialne, ale i człowieczeństwo: zaufanie, poczucie sensu i ciągłość świata. Zwycięzcy zdarza się przekonywać samego siebie, że spokój da mu wyłącznie całkowite usunięcie przeciwnika. Ofierze – że nadal obowiązują stare reguły gry. Przez to obie strony się mylą i za to płacą.

Dlatego historyk nie zatrzymuje się jedynie na przedstawieniu suchych faktów. Przypomina, że nawet najpotężniejsze mocarstwa mogą upaść w ciągu zaledwie kilku miesięcy.

A wtedy jedyne co zostanie, to pamięć, literatura i uczciwe opisanie tego, co się stało. Publikacja amerykańskiego historyka jest właśnie taką próbą. Spokojnym przypomnieniem, że ludzki strach, pycha i błędy nie zniknęły wraz z antykiem. Te cztery historie wojen nie wydają się tak bardzo odległe, gdy dziś spojrzymy na mapę konfliktów zbrojnych. Bo te wciąż potrafią przerwać ciągłość świata, w jakim żyjemy i to z dnia na dzień. I wciąż niszczą nie tylko to, co materialne, lecz także człowieczeństwo.

Warto przeczytać: Dwunastu chłopców, jeden obóz. Tak rodzi się wojna