Skutki braku ojca. Jak puste krzesło przy stole niszczy nam życie?

Skutki braku ojca – perspektywa z trzech kontynentów

Indonezja, Republika Południowej Afryki, Polska. Trzy różne kontynenty, trzy różne systemy społeczne – a jednak łączy je jeden wspólny obraz: puste krzesło przy stole. Ojciec, który wyjechał za pracą. Albo taki, który siedzi obok, ale jest emocjonalną dziurą w rodzinie. Wreszcie ojciec, którego nigdy nie było. Skalę tego zjawiska można określić cichą pandemią relacji.

W 2023 r. raport Stellenbosch University i Sonke Gender Justice ujawnił dane, które powinny wstrząsnąć każdą polityką rodzinną: jedynie 35,6 proc. dzieci w RPA mieszka ze swoim biologicznym ojcem. Od 1996 roku liczba ta spadła o dwadzieścia punktów procentowych.

To nie przypadek ani indywidualna porażka. To dziedzictwo kolonializmu i apartheidu, gdzie system pracy kontraktowej przez dekady wyrywał czarnych mężczyzn z domów, czyniąc z ich nieobecności strukturalną normę. Około 70 proc. dzieci żyje co prawda z dorosłymi mężczyznami, ale są to bracia, wujkowie, partnerzy matek. To „ojcowie społeczni”, którzy przejęli rolę tych biologicznych z konieczności. Dominuje przy tym model „ATM father”: ojciec jako dostawca gotówki. Bankomat, a nie człowiek.

Lęk przed małżeństwem jako matryca przyszłych relacji

Równolegle badacze z Indonezji w czasopiśmie INSPIRA: Indonesian Journal of Psychological Research udokumentowali w 2025 r. zjawisko określane jako „fatherless nation”. Indonezja plasuje się wśród krajów o najwyższych wskaźnikach fizycznej lub emocjonalnej nieobecności ojców.

W badaniach jakościowych prowadzonych w Padangu młode kobiety opisują coś, co naukowcy klasyfikują jako lęk przed małżeństwem – i co radykalnie różni się od zwykłej niechęci do zobowiązań. Jedna z uczestniczek badań wyraziła to z rozbrajającą prostotą: „Każdy mężczyzna nieuchronnie zdradzi„. Nie jest to cynizm. To bolesna odpowiedź na zerwaną relację ojciec-córka, która staje się matrycą dla wszystkich późniejszych relacji z mężczyznami.

Mózg dziecka jak dyktafon?

Mechanizm jest precyzyjny i okrutny zarazem. Dziecięce mózgi – jak ujmuje to psychoterapeuta Jacek Masłowski w podcaście Balans – funkcjonują w „stanie nagrywania”. Rejestrują nie tyle słowa, co atmosferę: napięcie między rodzicami, milczenie przy kolacji, płacz matki za ścianą.

Paradoksalnie, jak podkreśla Masłowski, relacja między ojcem a matką ma dla dziecka większe znaczenie niż jego bezpośrednia relacja z każdym z nich z osobna. Tworzy ona grawitacyjne pole, w którym kształtuje się pierwsze wyobrażenie o tym, czym jest miłość, zaufanie i bezpieczeństwo. Gdy to pole jest zaburzone lub go nie ma, dziecko traci punkt odniesienia.

Skutki braku ojca w dorosłości: unieważnienie i brak autonomii

Konsekwencje opisuje się w literaturze popularnej pod etykietą „daddy issues” – pojęciem, które trywializuje to, co jest w istocie traumą więzi. Masłowski wyróżnia trzy poważne wzorce, które ta trauma generuje w dorosłości.

Pierwszy to unieważnienie: córka ojca emocjonalnie nieobecnego wchodzi w dorosłość z głębokim przekonaniem, że jest niewystarczająca. Składa siebie na ołtarzu każdej relacji, zatraca własne granice, nierzadko seksualizuje kontakty z mężczyznami w zamian za odrobinę uwagi – bo uwaga, choćby powierzchowna, wydaje jej się substytutem miłości, której nie zaznała.
Drugi wzorzec to tendencja kastracyjna: odwet za ojcowski ból, wyrażający się w wyborze partnerów słabych lub ich dominowaniu. Kobieta czuje do nich pogardę, a jednocześnie paradoksalnie ich potrzebuje – jako potwierdzenia własnej przewagi, która zastępuje poczucie bezpieczeństwa.
Trzeci, pozornie łagodniejszy, to brak autonomii: ojciec nadopiekuńczy, hołubiący córkę jak księżniczkę, nie pozwala jej dorosnąć. W dorosłości szuka ona „księcia z bajki”, który przejmie za nią odpowiedzialność – i nieuchronnie go nie znajduje.

Indonezyjskie badania opisują odrębną, lecz komplementarną dynamikę: ogromną czujność jako strategię przetrwania. Kobiety z zerwanym przywiązaniem ojcowskim budują wysokie mury emocjonalne i kończą relacje przy pierwszym sygnale zdrady. Robią tak, bo nauczyły się, że bliskość to zaproszenie do zranienia. Nie jest to chłód z wyboru, ale architektura obronna wzniesiona z konieczności.

Rekonstrukcja więzi: czy da się uciec od odziedziczonego wzoru?

Czy rekonstrukcja jest możliwa? Dane z RPA wskazują, że coraz więcej mężczyzn – zarówno biologicznych ojców, jak i „ojców społecznych” – przechodzi transformację od modelu żywiciela ku modelowi obecnego opiekuna. Szereg ruchów na rzecz ojcostwa powoli przeformułowuje definicję bycia tatą, co widać gołym okiem także w Polsce.

Praca nad skutkami tzw. “daddy issues” musi jednak zacząć się gdzie indziej – od uświadomienia sobie matrycy, którą nosimy w sobie. Od nazwania po imieniu krzesła, które stało puste. Bo dopiero wtedy możliwe staje się to, co najtrudniejsze: zbudowanie relacji nie według odziedziczonego wzoru, lecz świadomie wybranego.

Warto przeczytać: Po co dziecku ojciec? Nauka dziś nie ma wątpliwości