Uzależnienie od GPS – jak nawigacja odbiera orientację w świecie

Papierowe Mapy Google

Pamiętam zapach tej mapy. Rozłożona na kuchennym stole zajmowała połowę blatu, a jej załamania były już prawie przezroczyste. Tata prowadził palcem przez drogi – tu skrótem przez Piotrków, tu zjazd przed Radomskiem, tu coś, co kiedyś było szosą, a może już nie jest. Planowanie trasy było ceremonią. Mama zaglądała przez ramię i proponowała wariant przez Częstochowę, bo tam jest ta dobra pierogarnia. Kłóciliśmy się chwilę o kilometry. Potem wsiadaliśmy w samochód i – po prostu – jechaliśmy.

Czasem coś się nie zgadzało z mapą. Zatrzymywaliśmy się przy sklepie, żeby zapytać starszą panią w fartuchu, a ona zawsze wiedziała. I przy okazji mówiła, żeby uważać na dziury za mostem. Jechaliśmy dalej z poczuciem, że świat jest gęsty od ludzi i szczegółów, a każdy zakręt ma swoją historię. Nikt wtedy nie myślał, że to przygoda. To było po prostu życie. Nawigacja była dopiero mglistym marzeniem naukowców, a uzależnienie od GPS kompletną utopią.

Górski szlak – trening dla mózgu

W górach jest jeszcze gorzej – albo lepiej, zależy jak na to spojrzeć. Szlak na Babią Górę zaczyna się przy tabliczce, która nie pyta, czy chcesz żółty czy czerwony wariant. Ona po prostu stoi, podniszczona przez deszcze, z wyblakłą farbą i nazwą szczytu wypisaną czyimś pędzlem lata temu. Ty patrzysz, liczysz godziny, szacujesz odległość, sprawdzasz niebo. Twój mózg pracuje – montuje mapę z widoku, z nachylenia terenu, z kierunku wiatru, z tego, że chmura nad granią wygląda nieprzyjemnie.

Schodzisz inną doliną niż planowałeś i okazuje się, że właśnie tam był najpiękniejszy widok – polana, której nie ma w żadnym przewodniku, i stary szałas, przy którym ktoś zostawił ławkę. Siadasz, jesz kanapkę, nie wiesz gdzie dokładnie jesteś. I jest w tym coś niezwykłego – poczucie, że świat jest większy niż myślałeś, a ty jesteś w nim małą, ale ważną częścią. GPS prawdopodobnie by cię tam nie zabrał. On zna tylko cel.

Uzależnienie od GPS kurczy mózg?

Londyn, rok 2000. Zespół Eleanor Maguire z University College London bada skanerami MRI taksówkarzy, którzy przeszli przez coś, co miejscowi nazywają The Knowledge – dwuletni kurs wymagający opanowania układu tysięcy ulic, bez żadnej podpowiedzi z zewnątrz. Wynik jest uderzający: tylna część ich hipokampu – struktury głęboko w skroni, odpowiedzialnej za orientację i pamięć – jest fizycznie większa niż u innych ludzi. Konkretna część mózgu rośnie od wysiłku rozumienia świata – jak mięsień.

Dwadzieścia lat później Louisa Dahmani i Véronique Bohbot z McGill University pokazują drugą stronę tego medalu. Badając regularnych użytkowników GPS przez trzy lata, obserwują coś odwrotnego: im więcej uzależnienia od GPS, tym gorsza orientacja w przestrzeni. Hipokamp, który u londyńskich taksówkarzy pęczniał od map, u tych, którzy zawierzyli technologii, zaczyna przypominać pusty magazyn. Nauka mówi to, co w gruncie rzeczy czuliśmy. Że przez uzależnienie od GPS tracimy coś bardzo cennego.

Cel ważniejszy niż droga

Różnica między mapą a instrukcją z telefonu odsyła do pytania o to, kim jesteśmy w przestrzeni – odkrywcami czy „przesyłkami”?

Kiedy rozkładasz mapę, widzisz całość: ulice, rzekę, wzgórze, odległości, miejscowości o śmiesznych nazwach, które chciałoby się kiedyś odwiedzić. Budujesz w głowie model świata i możesz w nim błądzić na własny rachunek. Kiedy włączasz GPS, stajesz się kimś, kto czeka na kolejne polecenie. Ale czy naprawdę wiesz, gdzie jesteś? Czy jeśli ktoś na chodniku zapyta cię, w którą stronę do centrum, będziesz wiedział?

Nieobce wielu z nas jest też włączanie nawigacji nawet wtedy, gdy znamy trasę na pamięć. Chcemy po prostu dojechać szybciej i ominąć korki. To zrozumiałe i pragmatyczne, ale jest w tym też coś smutnego. Czas jest dziś dla nas ważniejszy niż droga. Liczy się cel, a przestrzeń między nim a nami to jedynie przeszkoda do zoptymalizowania. Uzależnienie od GPS oczywiście sprzyja tej pragmatyce, ale ma swoją cenę.

Przypadki ślepego podążania za nawigacją wbrew zdrowemu rozsądkowi – wjazdy w rzeki, na pola, w ślepe zaułki – to świadectwo naszego przekonania, że ekran wie lepiej niż to, co widzimy na własne oczy. Że głos z głośnika jest ważniejszy niż widok za szybą.

Uzależnienie od GPS – jak odzyskać instynkt?

Ratunek jest prostszy, niż myślimy i pachnie tamtą mapą ze stołu. Nie trzeba wyrzucać telefonu. Trzeba tylko pamiętać, że świat poza jego ekranem istnieje – że można zatrzymać się przy tabliczce, spojrzeć na słońce, zapytać kogoś z pobliskiego sklepu. Że dłuższa trasa przez wioskę, której nazwy się nie pamięta, ale której kościół i dwie lipy stoją w głowie do dziś, była prawdziwym odkryciem. Że dziecko, które wiedziało, ile przecznic do szkoły i gdzie mieszka kolega za torami, miało w głowie coś bezcennego – własną mapę swojego kawałka świata. Te wspomnienia są dostępne i dziś, byle tylko chcieć po nie sięgnąć.

Hipokamp londyńskich taksówkarzy rósł, bo oni każdego dnia stawiali sobie pytanie: gdzie jestem i jak się stąd wydostać? Warto je zadawać. Choćby raz, jadąc bez GPS przez miasto, w którym boimy się zgubić. Może okaże się, że jednak znamy je lepiej, niż myślimy.

Warto przeczytać: Wolni, choć zniewoleni. Google Maps odbiera nam wolność?