Czy wspomnienia są prawdziwe? Niepokojąca hipoteza fizyków

Czy pamięć może nas oszukać

Pierwszy dzień w szkole. Pierwsza miłość. Pierwsze wygrane zawody sportowe. I oczywiście pierwsza wypłata. Najważniejsze wspomnienia, które towarzyszą nam przez całe życie i do których wracamy z nostalgicznym sentymentem. A teraz wyobraź sobie, że jedno z tych, które są dla Ciebie najważniejsze, nigdy się nie wydarzyło. Albo… nawet nie całe wspomnienie, jedna, ważna scena z niego. Po prostu pojawiła się w głowie. Wtedy też zaczynamy negować, czy wspomnienia są prawdziwe.

Hipoteza mózgu Boltzmanna. Brzmi absurdalnie, ale ma sens

Brzmi absurdalnie, prawda? A jednak w fizyce istnieje eksperyment myślowy, który zadaje bardzo podobne pytanie. To hipoteza mózgu Boltzmanna. Pyta ona, czy w ogromnym Wszechświecie mogłaby przypadkiem powstać świadoma istota z gotowymi wspomnieniami, choć historii, które pamięta, nigdy naprawdę nie przeżyła.

Dlaczego pamiętamy wczoraj, a nie jutro?

Skąd wziął się ten pomysł? Najprościej zacząć od klasycznego, często podawanego przykładu entropii: szklanka może spaść ze stołu i rozbić się na kawałki. Ale nie widzimy, żeby kawałki szkła same złożyły się w szklankę i wróciły na blat, więc uważamy, że to nie jest możliwe. Tyle że w fizyce sprawa nie zawsze jest tak oczywista. Niektóre równania nie mówią nam wprost, dlaczego mamy pamiętać wczoraj, a nie jutro. I z takich pytań wyrasta hipoteza mózgu Boltzmanna.

Pułapka ukryta w pamięci

Sama teoria jest niezwykle ciekawa, bo nie neguje wszystkiego, co wiemy o czasie, pamięci i Wszechświecie. Absolutnie nie dowodzi tego, że nasze życie jest złudzeniem. Raczej ostrzega, że jeśli źle ustawimy pytanie, dostaniemy absurdalnie brzmiące odpowiedzi.

Właśnie temu przyjrzeli się David Wolpert, Carlo Rovelli i Jordan Scharnhorst. W badaniach nad wspomnieniami, które zostały opublikowane w Entropy (Disentangling Boltzmann Brains, the Time-Asymmetry of Memory, and the Second Law), sprawdzili, gdzie w takim rozumowaniu ukrywają się założenia, których zwykle nie dostrzegamy.

Jednym z problemów jest błędne koło. Najpierw zakładamy, że Wszechświat ma prawdziwą przeszłość. Potem tym założeniem tłumaczymy, dlaczego pamięć wydaje się wiarygodna i dlaczego czas płynie w jedną stronę. A na końcu właśnie pamięć, dane i ślady przeszłości mają nas utwierdzać, że pierwsze założenie było słuszne.

Czy wspomnienia są prawdziwe, czy tylko spójne?

Ale w fizyce takie oczywistości bywają problemem. Czasem jeszcze zanim zaczniemy szukać odpowiedzi, nieświadomie wkładamy do pytania własne założenia, a potem mylimy je z dowodem. A to z kolei sprawia, że hipoteza mózgu Boltzmanna jest jedną z najbardziej fascynujących, ale też niepokojących hipotez współczesnej kosmologii. Prowokuje nas wręcz do zadania prostego, ale fundamentalnego pytania, skąd wiemy, że nasza przeszłość miała miejsce, a przez to i czy nasze wspomnienia są prawdziwe?

Warto przeczytać: Czy da się przywrócić wspomnienia? Naukowcy sprawdzili nową metodę