Cyfrowa nieśmiertelność człowieka. Czy życie bez końca ma sens?

Obietnica własnej kopii zapasowej

Startup Nectome, który deklarował, że chce „zarchiwizować ludzki umysł”, zaproponował metodę chemicznego zakonserwowania mózgu tak, by w przyszłości można było odtworzyć jego strukturę w komputerze. Procedura została opisana jako „w stu procentach śmiertelna”. Mimo to Sam Altman zapłacił 10 tysięcy dolarów za miejsce na liście oczekujących, zakładając, że wkrótce „umysły zostaną zdigitalizowane”.

Elon Musk roztacza z kolei wizję, w której przy pomocy interfejsu mózg-komputer powstaje „przybliżony obraz ludzkiego umysłu”, który można będzie wgrać do humanoidalnego robota Optimus. Sam podkreśla jednak, że „to nie będziesz już dokładnie ten sam człowiek”. Zapis będzie tylko przybliżeniem, a życie w metalicznym ciele zmieni sposób istnienia tej świadomości. Cyfrowa nieśmiertelność człowieka jawi się tu jako obietnica „kopii zapasowej” osoby.

Kopia czy ciągłość istnienia?

Zwolennicy przenoszenia umysłu do komputera zakładają, że jeśli uda się odwzorować wszystkie połączenia neuronalne i stany mózgu, to program uruchomiony na odpowiednio wydajnym komputerze będzie zachowywał się jak my. Będzie pamiętał nasze życie, reagował podobnie, mówił jak my. Tu pojawia się jednak pytanie, czy istotą osoby jest struktura informacji, którą można skopiować, czy raczej ciągłość przeżywania świata z perspektywy pierwszej osoby.

Z perspektywy przeżywania nie jest obojętne, czy nasza świadomość „płynie” nieprzerwanie, czy zostaje przerwana śmiercią, a gdzieś obok uruchamia się bardzo przekonująca replika. Kopiowanie pliku nie przenosi „tożsamości” oryginalnego egzemplarza, lecz tworzy nowy obiekt o tych samych danych. Tak samo cyfrowa nieśmiertelność człowieka może zachować wzorzec zachowań, ale niekoniecznie ten sam podmiot.

Ciało, które myśli za nas

W większości tradycji filozoficznych człowiek nie jest czystą chmurą informacji, lecz istotą ucieleśnioną. Myślimy i czujemy zawsze „z wnętrza” konkretnego ciała. Ból, zmęczenie, starzenie, ograniczenia fizyczne – wszystko to współtworzy naszą biografię i nasze wybory, a więc także tożsamość, którą próbuje „ocalić” technologia.

Jeśli cyfrowe „ja” miałoby zostać oderwane od ciała i umieszczone w środowisku, w którym można dowolnie resetować, kopiować i modyfikować doświadczenia, trudno mówić o tej samej osobie. Osobie, która uczyła się świata poprzez kruchość i podatność na zranienie. Ucieleśnienie nie jest tylko nośnikiem, ale współautorem naszej historii. Usunięcie go zmienia bohatera opowieści, nawet jeśli imię i wspomnienia zostają te same.

Śmiertelność: błąd systemu czy warunek sensu?

Technologiczne projekty nieśmiertelności traktują śmierć przede wszystkim jako problem do rozwiązania. Awarię systemu, której można zapobiec przez odpowiednią kopię zapasową danych. Tymczasem wielu filozofów, od klasyków po myślicieli egzystencjalnych, wskazywało, że doświadczenie skończoności nie jest tylko przekleństwem. Jest przede wszystkim źródłem intensywności i znaczenia naszych wyborów.

Heidegger: być-ku-śmierci

Śmierć nie jest wyłącznie wrogiem. Jest tym, co nadaje życiu ciężar i pilność. Martin Heidegger mówił o „byciu-ku-śmierci” (Sein-zum-Tode) jako fundamentalnej strukturze ludzkiej egzystencji. To właśnie świadomość skończoności sprawia, że wybory mają znaczenie, relacje – głębię, a chwile – intensywność.

W świecie, w którym można w nieskończoność cofać decyzje, duplikować siebie i „zaczynać od nowa”, znikają stawki, które dziś nadają wagę relacjom, zobowiązaniom i odpowiedzialności. Cyfrowa nieśmiertelność człowieka może więc paradoksalnie prowadzić nie do pełniejszego życia, lecz do erozji sensu. W takiej sytuacji wybory tracą ostateczność, a z nią poczucie, że „teraz naprawdę się liczy”.

Miłość do życia czy ucieczka przed jego naturą?

Dążenie do nieśmiertelności z jednej strony jest wyrazem głębokiej miłości do życia. Chęcią przedłużenia radości, twórczości, więzi. Z drugiej – formą ucieczki przed naturą tego życia. Chcemy zachować to, co kochamy, ale jednocześnie odrzucamy warunek, dzięki któremu w ogóle może stać się dla nas czymś kochanym.

W tym paradoksie kryje się sedno. Cyfrowa nieśmiertelność człowieka jest jednocześnie aktem najwyższej nadziei i wyrazem egzystencjalnego lęku. Kochamy życie tak bardzo, że chcemy je zatrzymać na zawsze. Jednocześnie boimy się jego natury – kruchości, niepewności, nieodwracalności. Próbujemy uciec od śmierci, ale w ten sposób ryzykujemy utratę tego, co śmierć czyni cennym.

Paradoks nieśmiertelności. Co właściwie chcemy ocalić?

Widmo „wieczności w chmurze” obiecuje, że niczego naprawdę nie stracimy. Zawsze zostanie zapis, awatar, emulacja. Ale jeśli prawdziwe życie polega również na tym, że tracimy, żałujemy, żegnamy i nie możemy przewinąć taśmy, to cyfrowa wieczność może być raczej iluzją bezpieczeństwa niż realnym przedłużeniem ludzkiego istnienia.

Być może więc najważniejsze pytanie, które stawia nam era technologii, wcale nie brzmi „jak ocalić siebie na zawsze?”, lecz „co właściwie chcemy ocalić?” I czy da się to zrobić, niszcząc warunek, który to „coś” definiuje?

Przeczytaj również: Żyć 150 lat? Tak miliarderzy i dyktatorzy chcą oszukać śmierć