Koniec historii? Fukuyama zaskakuje aktualnością po latach

Co Fukuyama naprawdę ogłosił? Teza, której nikt nie zrozumiał

Latem 1989 roku, zanim jeszcze upadł mur berliński, a Związek Radziecki znajdował się w przededniu rozpadu, w amerykańskim periodyku The National Interest ukazał się artykuł, który wywołał jedną z najbardziej burzliwych debat końca dwudziestego wieku. Jego autor, Francis Fukuyama, pracował wówczas w Departamencie Stanu USA. Nie był jednak typowym urzędnikiem państwowym. Był filozofem politycznym, który w przemianach końca zimnej wojny dostrzegł coś więcej niż tylko zmianę układu sił. W zwycięstwie liberalnej demokracji nad totalitarnym komunizmem dostrzegł dopełnienie politycznej historii człowieka.

Dla większości komentatorów współczesne wstrząsy są dziś dowodem, że teza Fukuyamy ostatecznie zbankrutowała. Ogłosił on przecież „koniec historii”, a tu historia wróciła z impetem na swoje dawne, krwawe tory. Taka ocena wynika jednak z nieporozumienia.

Fukuyama nie tyle się pomylił, ile został uproszczony. A zrozumienie, co naprawdę znaczy „koniec historii”, pozwala dostrzec, że dzisiejsze wstrząsy nie obalają jego tezy. One ją raczej potwierdzają.

Koniec historii Fukuyamy. Nie chodziło o koniec wojen

Fukuyama nigdy nie twierdził, że przestaną istnieć wojny, kryzysy czy konflikty. Jego teza, zarysowana w głośnym eseju z 1989 roku i rozwinięta w książce Koniec historii i ostatni człowiek, była filozoficzna. I głęboko heglowska. Źródłem tej koncepcji była interpretacja Hegla dokonana przez Alexandra Kojève’a. Hegel twierdził, że głównym motorem historii nie jest materialny byt, jak chciał Marks, lecz ludzkie pragnienie uznania.

Walka o uznanie napędza dzieje i kończy się wtedy, gdy idea równości i wolności znajduje instytucjonalną formę. Tą formą – dla Fukuyamy – jest liberalna demokracja.

Dla Fukuyamy „koniec historii” nie oznaczał więc, że nic się już nie wydarzy. Oznaczał, że cel podróży został wytyczony. W tym sensie dzisiejszy gniew – zarówno ten na europejskich ulicach, jak i ten na globalnej arenie – nie jest zaprzeczeniem jego teorii, lecz jej najbardziej logiczną konsekwencją.

Świat według mieszczanina

Fukuyama, idąc za Heglem, rozumiał, że ludzka wolność nie realizuje się w próżni ani w samych deklaracjach praw człowieka. Stabilny porządek potrzebuje konkretnego zakorzenienia. Hegel opisywał go jako strukturę opartą na trzech nierozerwalnych filarach: rodzinie, państwie oraz społeczeństwie obywatelskim. W jego epoce oznaczało ono po prostu społeczeństwo mieszczańskie.

Klasa średnia jako fundament wolności

To właśnie ta mieszczańska przestrzeń była i jest motorem nowoczesnego świata. Chodzi o rzeczywistość klasy średniej – drobnych właścicieli, rzemieślników, ludzi żyjących z wolnych zawodów. Człowiek zyskiwał tam podmiotowość i fundamentalne pragnienie uznania nie poprzez państwowe zasiłki, lecz przez własność prywatną i owoce własnej pracy. Być wolnym oznaczało być „na swoim”, czyli mieć prawo do urządzenia własnego życia, zabezpieczenia materialnego bytu rodziny i czerpania dumy z własnego wysiłku.

Fukuyama ogłosił „koniec historii”, ponieważ założył, że nowoczesna demokracja znalazła uniwersalną formułę na ochronę tego mieszczańskiego etosu. Uznał, że zachodni model ustrojowy jest tym, który zabezpieczył prawo jednostki do bycia gospodarzem na własnym terenie.

Stłamszeni na własnym podwórku

Współczesna faza zglobalizowanego kapitalizmu i technokracji zaczęła to tradycyjne społeczeństwo mieszczańskie strukturalnie tłamsić. Kontrakt, który miał gwarantować stabilność, uległ cichej erozji. Własność prywatna w dawnym rozumieniu – jako twardy fundament ludzkiej autonomii – w dużej mierze ustąpiła miejsca systemowi instrumentów dłużnych, wiecznych leasingów i korporacyjnych subskrypcji.

Z kolei praca, w realiach globalnego outsourcingu, algorytmizacji i dominacji wielkich monopolów, przestała być pewnym gwarantem awansu pokoleniowego i trwałego statusu. Współczesna struktura rynkowo-państwowa zaczęła redukować wolnego mieszczanina do pozycji elementu czysto funkcjonalnego. Kiedy jednostka traci poczucie materialnej sprawczości, jej potrzeba uznania i godności zostaje głęboko zraniona.

Populizm jako walka o status

W tym świetle to, co dziś nazywa się „prawicowym populizmem”, jawi się w zupełnie innej perspektywie. Łatwo jest etykietować te ruchy jako irracjonalną tęsknotę za autorytaryzmem, ale taka ocena jest ślepa na głębsze procesy społeczne. Ten bunt nie jest wymierzony w istotę „końca historii”. Obywatele, którzy dają dziś mandat populistom, nie szukają likwidacji wolności. Ich rebelia to raczej rozpaczliwa walka o status – żądanie powrotu do obietnicy, którą złożył im system.

Koniec historii. Fukuyama: to smutna epoka

Co więcej, Fukuyama przewidział to napięcie. W swoim eseju pisał, że „koniec historii będzie bardzo smutną epoką”, w której

„walka o uznanie, gotowość ryzykowania życia w imię abstrakcyjnych celów […] ustąpi miejsca kalkulacji ekonomicznej i zaspokajaniu wyszukanych potrzeb konsumpcyjnych”.

Przewidział, że „ostatni człowiek” – syty, bezpieczny, pozbawiony aspiracji – może odrzucić demokrację nie z głodu, ale z nudy i braku wyzwań.

„Być może ta perspektywa wieków nudy u kresu dziejów sprawi, że historia ruszy z miejsca raz jeszcze”

– pisał już w 1989 roku.

Człowiek klasy średniej buntuje się właśnie dlatego, że chce odzyskać kontrolę nad własnym otoczeniem gospodarczym i społecznym. Chce ochrony swojego podwórka, stabilności dla rodziny, szacunku dla pracy i realnego wpływu na rzeczywistość. Wpływu, który odebrały mu bezduszne, zanonimizowane instytucje. To nie jest marsz ku nowej ideologii. To raczej gwałtowny odruch obronny w obronie świata, w którym pojęcie „godności obywatela” miało pokrycie w materialnej rzeczywistości.

Skala makro: wywłaszczone narody

Ten sam mechanizm, który generuje napięcia wewnątrz państw, rezonuje dziś na poziomie międzynarodowym. Suwerenne narody traktują się nawzajem na arenie globalnej analogicznie do jednostek w społeczeństwie. Dążą do wzajemnego uznania swojej podmiotowości i prawa do życia na własnych warunkach.

Porządek światowy, który ukształtował się po zimnej wojnie, zakładał, że wszyscy pójdą tą samą drogą. Zamiast partnerskiego uznania różnorodnych dróg rozwoju, państwa peryferyjne, kraje Europy Środkowej czy szeroko pojęte Globalne Południe zderzyły się z systemem uniwersalistycznego pouczania. Ich podmiotowość polityczna bywała redukowana do roli adaptacji gotowych, zachodnich wzorców kulturowych i gospodarczych.

Chiny nie oferują nowej filozofii, tylko konkurencję

Reakcją jest w istocie narodowa walka o status mieszczanina na globalnej arenie. Kraje te nie dążą do odrzucenia nowoczesności, technologii ani międzynarodowej wymiany handlowej. Domagają się natomiast uznania swojej suwerenności bez konieczności ideologicznego podporządkowania silniejszym.

Nawet model chiński nie oferuje dziś światu nowej, uniwersalnej metafizyki. Pekin buduje swoją potęgę na obietnicy skuteczniejszego dostarczenia tych samych dóbr modernizacyjnych – stabilności, bezpieczeństwa i materialnej wygody – ale z pominięciem zachodnich procedur instytucjonalnych. To nie jest alternatywna filozofia dziejów. To konkurencja wewnątrz tego samego, zorientowanego na doczesny dobrobyt paradygmatu.

Co zostaje z końca historii Fukuyamy?

Fukuyama jako instytucjonalny liberał popełnił oczywisty błąd. Uwierzył, że konkretne formy polityczne, traktaty handlowe i globalne instytucje rynkowe są w stanie trwale i bezkonfliktowo zabezpieczyć ludzką podmiotowość. Nie doszacował stopnia, w jakim technokratyczna koncentracja kapitału i władzy może naruszyć bazę społeczną, na której sam ten system się opiera.

Jednak na poziomie czysto filozoficznej diagnozy jego teza zachowuje uderzającą aktualność. Kierunek ludzkich aspiracji się nie zmienił. Współczesne społeczeństwa nie poszukują powrotu do porządków teokratycznych czy totalitarnych. Dążą raczej do urzeczywistnienia obietnicy autonomii, bezpieczeństwa i uznania.

Dzisiejsze wstrząsy nie zwiastują narodzin nowej, nieznanej ideologii, która miałaby do spodu zmienić nasze myślenie. Są one gwałtowną, bolesną i organiczną korektą wewnątrz ukształtowanego paradygmatu. Dowodem na to, że stabilność świata zależy od tego, czy człowiek ma prawo czuć się gospodarzem własnego losu. Fukuyama nie mylił się co do celu. Mylił się co do tego, jak łatwo go utrzymać.

Przeczytaj także: Obiecał spokój, wybrał wojnę. Trump ma dziś poważny problem