Koniec własności prywatnej? Płacisz, ale nic nie masz

Zmiana zaczyna się od wygody

Świat bez własności prywatnej coraz częściej przestaje być dystopią z literatury science-fiction. Staje się marketingową obietnicą „wygodnego dostępu do wszystkiego”. Zwolennicy subskrypcji i współdzielenia przekonują, że koniec własności prywatnej to naturalny etap rozwoju gospodarki. Takiej, w której liczy się nie posiadanie, lecz doświadczenie – samochodu, mieszkania, muzyki czy oprogramowania.

Koniec własności prywatnej: biznes już na tym zarabia

Architekci „gospodarki subskrypcyjnej”, tacy jak Tien Tzuo, twórca Zuory, przekonują, że świat odchodzi od produktów na rzecz usług. „Po co cokolwiek posiadać?” – pyta Tzuo. I ostrzega, że firmy, które nie przestawią się na model oparty na relacji subskrypcyjnej, za kilka lat mogą nie mieć już biznesu, który da się przestawić. W podobnym duchu działają Reed Hastings (Netflix), Daniel Ek (Spotify) czy Larry Ellison (Oracle). Wszyscy oni konsekwentnie budują modele, w których płacimy za ciągły dostęp do treści, infrastruktury i usług, a nie za produkt „na własność”.

Subskrypcja zamiast własności. Cena rośnie po cichu

Własność umarła. Niech żyje użytkowanie

– ogłosił triumfalnie już kilka lat temu Tzuo.

Z perspektywy konsumenta argumenty są kuszące. To brak jednorazowych, dużych wydatków, możliwość rezygnacji, aktualizacje w cenie, brak kłopotów z utrzymaniem rzeczy i mniej marnotrawstwa. W tym ujęciu koniec własności prywatnej jawi się jako wyzwolenie z ciężaru posiadania. Zamiast martwić się naprawą samochodu czy aktualizacją oprogramowania, po prostu logujemy się do usługi i korzystamy.

Koniec własności prywatnej daje władzę platformom

Jednak za fasadą wygody czai się poważne ryzyko powszechnej „wypożyczalni”. Model, w którym prawie wszystko jest wypożyczone, zakłada milcząco, że ktoś jednak pozostaje właścicielem – platforma, fundusz, grupa udziałowców. To właśnie ci nieliczni posiadacze będą decydować, kto i na jakich zasadach ma dostęp do ich zasobów – od filmów, przez samochody, aż po infrastrukturę krytyczną.

To oni też najwięcej na takim modelu zyskają, doprowadzając do coraz większej kumulacji kapitału w rękach coraz mniejszej grupy osób. Badania nad gospodarką subskrypcyjną pokazują , że w ogólnym rozrachunku użytkownik często płaci więcej niż przy zakupie. Za to w razie problemów pozostaje bez aktywów. Nie buduje majątku, nie ma czego przekazać dzieciom, nie może po prostu „mieć”.

Technofeudalizm: własność prywatna tylko dla elit?

Możliwość jednostronnej zmiany regulaminu, podnoszenia cen czy blokowania kont staje się w takiej sytuacji narzędziem realnej kontroli nad większością społeczeństwa. Historia pokazuje, że posiadanie dawało nie tylko status, ale przede wszystkim niezależność. Czyli możliwość decydowania o własnym życiu bez ciągłego pytania o pozwolenie.

Nic dziwnego, że coraz częściej pojawiają się takie określenia jak „technofeudalizm” lub „feudalizm 2.0”. Tak jak w dawnym systemie feudał był właścicielem ziemi, a chłopi mogli ją tylko użytkować, tak dziś platformy są właścicielami cyfrowej (i coraz częściej fizycznej) infrastruktury, a użytkownicy – dzierżawcami dostępu. Jeśli „koniec własności prywatnej” dotyczy wyłącznie mas, a nie elit korporacyjnych, mamy do czynienia nie z emancypacją, lecz z przekształceniem własności w przywilej.

Własność prywatna to więcej niż rzeczy

Krytycy modelu subskrypcyjnego podkreślają, że koniec własności prywatnej uderza w samą istotę człowieczeństwa. Od Johna Locke’a, który widział we własności efekt pracy i źródło wolności, po współczesną psychologię – posiadanie jest głęboko związane z tożsamością. Kiedy coś staje się nasze, zaczynamy traktować to jako część siebie. Posiadane rzeczy wpływają na to, jak o sobie myślimy i jak się definiujemy.

Potwierdzają to m.in. badania Daniela Kahnemana, które pokazują, że ludzie nieproporcjonalnie wyżej cenią rzeczy, które uważają za „swoje”. Posiadanie przez stulecia budowało odpowiedzialność, stabilność i poczucie kontroli. Bez niego tracimy nie tylko przedmioty, ale także część siebie.

Koniec własności prywatnej uderza w naszą wolność

Własność sprzyja też poczuciu autonomii. Psychologiczna autonomia to zdolność do podejmowania niezależnych decyzji i „samostanowienia”. To z kolei silnie wiąże się z poczuciem sprawczości i szczęściem. Jeśli większość rzeczy, z których korzystamy, pozostaje w cudzych rękach, a my tylko wynajmujemy dostęp na warunkach ustalanych z góry, realna przestrzeń samostanowienia może się zawężać. Nawet jeśli formalnie mamy wciąż wybór między wieloma platformami.

Kto na tym tak naprawdę zyska

Z jednej strony rezygnacja z posiadania może oznaczać także rezygnację z pewnych aspektów wolności. Z drugiej strony część badań nad autonomią sugeruje, że kluczowe jest poczucie sprawczości, a niekoniecznie liczba posiadanych obiektów. Jeśli modele współdzielenia są przejrzyste, demokratyczne i odwracalne, mogą współistnieć z silnym poczuciem wolności.

Pytanie brzmi więc nie tyle, czy czeka nas „koniec własności prywatnej”, bo w wielu obszarach proces ten już trwa. Ważniejsze wydaje się pytanie, kto będzie właścicielem struktur, które stoją za „dostępem do wszystkiego”. Świat zdominowany przez subskrypcje może być zarówno bardziej elastyczny i zrównoważony, jak i bardziej feudalny. Wszystko zależy od tego, czy uda się zrównoważyć wygodę wypożyczania z ochroną podmiotowości i realnych praw własności zwykłych ludzi.

Przeczytaj również: „Nie będziesz miał nic i będziesz szczęśliwy!”. Światowe Forum Ekonomiczne ma swoje cele