Pragniesz bliskości, ale się boisz. Czym jest dylemat jeża?

Blisko, ale jednak daleko

Człowiek podobno jest istotą stadną. To oznacza, że z natury jesteśmy stworzeni do bycia w relacjach z innymi ludźmi i do budowania wspólnoty. Wskazywał na taką prawidłowość choćby już Arystoteles w I księdze swojej Polityki. Określając tam człowieka jako zoon politikon pisał o nim:

„Z natury swojej człowiek jest zwierzęciem politycznym bardziej niż pszczoły i inne zwierzęta żyjące w gromadzie”.

Nie chodziło mu jednak o wygodę, dla której ludzie wchodzą w relację i łączą się ze sobą. Filozof sięgał o wiele głębiej do ludzkiej kondycji. Wskazywał, że bycie z innymi jest zakorzenione w naszej naturze, ponieważ to jedyny sposób na osiągniecie „dobrego życia” (eu zen).

Skoro więc człowiek poza wspólnotą (polis) i bez relacji międzyludzkich nie jest w stanie realizować samego siebie, to pytanie: dlaczego tak trudno wielu z nam budować życiodajne, satysfakcjonujące i autentyczne relacje? Dlaczego często wycofujemy się, uciekamy i boimy się być blisko z innymi? Odpowiedzi na to pytanie częściowo może nam udzielić dylemat jeża.

Skąd wzięła się metafora jeży?

Dylemat jeża/jeżozwierza (niem. Stachelschwein-Dilemma) to metafora opisująca paradoks bliskości w relacjach międzyludzkich. Została sformułowana przez niemieckiego filozofa Arthura Schopenhauera w dziele pt. Parerga i Paralipomena w XIX wieku, a spopularyzowana nieco później przez Zygmunta Freuda. Mimo upływu czasu można stwierdzić, że nie straciła ona na swojej aktualności. Pierwszy z nich pisał:

„W mroźny zimowy dzień stado jeży zgromadziło się bardzo blisko siebie, aby ogrzać się wzajemnie i nie zamarznąć. Wkrótce jednak zaczęły kłuć się kolcami, co zmusiło je do ponownego oddalenia się od siebie. Gdy z kolei potrzeba ciepła znów je do siebie zbliżyła, powtórzyła się ta sama niedogodność. Tak miotały się między obiema przykrościami, aż znalazły umiarkowaną odległość, przy której mogły najlepiej znosić swoje położenie”.

Metafora jeży u Schopenhauera nie jest jedynie obrazowym opisem relacji międzyludzkich. Stanowi ona przede wszystkim ilustrację jednej z centralnych tez jego filozofii. Według niej człowiek jest istotą wewnętrznie rozdwojoną. Nie potrafi żyć ani z innymi, ani bez nich.

Trudność w budowaniu bliskości – w interpretacji niemieckiego filozofa – ukazuje, że ból i cierpienie nie jest przypadkowym elementem ludzkiego życia. Wynikają one z samej jego struktury. Dylemat jeży jest konkretnym przykładem działania tej zasady w relacjach międzyludzkich.

Na czym polega dylemat jeża w relacjach?

Człowiek z jednej strony pragnie bliskości z innymi, szuka ciepła, zrozumienia, empatii u drugiego człowieka. Równocześnie jednak, kiedy za bardzo zbliży się do innego, naraża się na przykrości, konflikty, odrzucenie, których wcale nie chce i których nie jest w stanie przewidzieć. Kiedy zaboli – wtedy się odsuwa.

Okazuje się więc, że paradoksalnie, ci sami ludzie, których potrzebujemy, stają się źródłem naszego cierpienia. Schopenhauer widział kilka przyczyn takiego stanu rzeczy. Wśród najważniejszych wymieniał:

• egoizm – każdy realizuje przede wszystkim własne pragnienia, cele i marzenia,
• rywalizację o dobra, uznanie i pozycję,
• zazdrość i próżność – wpisane w ludzką naturę,
• skłonność do oceniania, ranienia i dominacji.

W rezultacie człowiek doświadcza według niego dwóch przeciwstawnych rodzajów cierpienia. Samotność boli, ponieważ pozbawia nas wsparcia i poczucia wspólnoty. Jednak bliskość również boli, ponieważ wystawia nas na konflikty, rozczarowania i wzajemne zranienia.

Dylemat jeża w relacjach – zgodnie ze swoją nazwą – rzeczywiście ukazuje bardzo konkretny, życiowy dylemat: szukać bliskości, ciepła, akceptacji otwierając się na innych a tym samym wystawiająca się na potencjalne zranienie, czy wręcz przeciwnie: zachować bezpieczeństwo i spokój wewnętrzny zwiększając dystans, który potencjalnie chroni, odmawiając sobie tym samym możliwości budowania więzi i głębszych relacji?

Schopenhauer doskonale zauważył, że jednocześnie bliskie relacje niosą ryzyko zranienia, rozczarowania, konfliktów czy utraty autonomii. Jednakże przeciwstawne podejście prowadzi człowieka jedynie do samotności i poczucia izolacji.

Czy istnieje rozwiązanie dylematu jeża w relacjach?

Wydaje się jednak, że Schopenhauer opisał nie tylko kluczową trudność w relacjach międzyludzkich, ale równocześnie wskazał na pewne możliwe rozwiązanie. Wiemy przecież, że dojrzałe relacje polegają na znalezieniu odpowiedniej równowagi między bliskością a niezależnością. Pomiędzy uzależnieniem od drugiego człowiek a absolutną autonomią można wypracować kompromis.

Schopenhauer uważał, że ludzie – podobnie jak jeże – nigdy nie są w stanie całkowicie uniknąć cierpienia w kontaktach z innymi. Rozsądek i uprzejmość pomagają jednak znaleźć taki sposób bycia z drugim człowiekiem, który pozwala zachować więź bez nieustannego zadawania sobie bólu.

Niemiecki myśliciel nie wierzył, że można stworzyć relacje całkowicie wolne od cierpienia. Dlatego rozwiązaniem nie jest ani całkowite zbliżenie, ani całkowite oddalenie. Jest nim jakiś „złoty środek” w postaci umiarkowanej/odpowiedniej odległości między uczestnikami relacji.

Wśród najważniejszych wskazówek, które podpowiada współczesna psychologia, w szukaniu tej właściwej miary, należy wskazać przede wszystkim: zachowanie własnych granic, ograniczenie nadmiernych oczekiwań wobec innych, rozwagę w powierzaniu siebie drugiemu człowiekowi oraz uprzejmość i dobre maniery jako sposób łagodzenia konfliktów, na które zwracał uwagę już Schopenhauer.

Co ciekawe, pisał on wprost, że grzeczność jest jak poduszka między kolcami. Nie usuwa ludzkiego egoizmu, ale sprawia, że staje się on mniej dotkliwy dla innych.

Ponadczasowe znaczenie Schopenhauerowskiej metafory

W XXI wieku wielu psychologów korzysta z dylematu jeża żeby opisać osoby z lękowym stylem przywiązania, które bardzo pragną bliskości, ale jednocześnie obawiają się odrzucenia. Ten styl podejścia do relacji charakteryzuje także osoby z unikającym stylem przywiązania, które chronią się przed zranieniem poprzez utrzymywanie emocjonalnego dystansu.

Efektem takiego podejścia jest mechanizm typu „przyciąganie–odpychanie”, w którym partnerzy naprzemiennie zbliżają się do siebie i oddalają.

Szukanie upragnionego złotego środka wydaje się wtedy ideałem nieosiągalnym. Dlaczego? Ponieważ dwie przeciwstawne sobie potrzeby: bliskości i paradoksalnie – oddalenia, nie mogą spotkać się w połowie drogi. Właśnie dlatego taki rodzaj relacji bywa niezwykle męczący, a na dłuższą metę: wypalający emocjonalnie. Trudno na co dzień funkcjonować w permanentnym rollercoasterze.

Jednakże znajomość tego mechanizmu, który wyjaśnił jako pierwszy Schopenhauer, pomaga lepiej zrozumieć ludzi o takim typie osobowości, a jednocześnie próbować osłabiać skrajne podejścia.

W znaczeniu nie tylko egzystencjalnym, ale także psychologicznym dylemat jeża pokazuje, że kondycja ludzka jest naznaczona napięciem między dwiema równie fundamentalnymi potrzebami. Z jednej strony potrzebą bycia z drugim człowiekiem, z drugiej – potrzebą zachowania własnej wolności oraz integralności. Nie można całkowicie zrezygnować ani z jednej, ani z drugiej.

Każda autentyczna relacja wymaga zaakceptowania pewnej dawki niepewności, podatności na zranienie i kompromisu.

Mały Książę wiedział…

Można powiedzieć, że dylemat jeża jest metaforą ludzkiej niedoskonałości. Prawdziwa bliskość nigdy nie jest całkowicie pozbawiona ryzyka, ale całkowita izolacja okazuje się jeszcze bardziej dotkliwa. Dlatego sztuka życia z innymi polega nie na unikaniu „kolców”, lecz na nauczeniu się takiej bliskości, która pozwala doświadczać ciepła relacji przy jednoczesnym poszanowaniu granic obu osób.

Jak pisał francuski pisarz Antoine de Saint-Exupéry w swojej słynnej powiastce filozoficznej pt. Mały książę:

„Decyzja oswojenia niesie ze sobą zawsze ryzyko łez”.

Jedni znajdą w sobie siłę i odwagę żeby podjąć to ryzyko. Inni – nie dadzą rady.

Przeczytaj także: Ekspertka Harvardu: Mniej młodych bierze. Skutki są coraz groźniejsze

Zapraszamy do: ksiegarnia.holistic.news

Życzymy udanych zakupów!
Redakcja