Granice ludzkiej wiedzy obnażone. Czego jeszcze nie wiemy?

Dlaczego nie potrafimy dokładnie zmierzyć grawitacji?

Stała grawitacyjna, oznaczana w podręcznikach literą G, zwykle pojawia się jako konkretna liczba, którą wystarczy wpisać do równania. W praktyce okazuje się, że ta liczba nie jest tak stabilna, jak moglibyśmy się spodziewać. Różne laboratoria, korzystając z coraz bardziej wyrafinowanych metod i aparatury, otrzymują nieco odmienne wartości. Rozbieżności są minimalne, ale na poziomie współczesnej metrologii wystarczą, by pokazać, że coś tu wciąż nie gra.

Jednym z powodów tych rozbieżności jest to, że grawitacja to najsłabsza siła w przyrodzie, niezwykle wrażliwa na zakłócenia. Nie da się jej ekranować, a na wynik wpływa dosłownie wszystko wokół – od drgań Ziemi po masę samego sprzętu laboratoryjnego.

Tę niewielką siłę należy określić z dokładnością do sześciu lub więcej miejsc po przecinku. To tak, jakby próbować zmierzyć wagę siedmiu ludzkich komórek

– tłumaczy Christian Rothleitner z Niemieckiego Narodowego Instytutu Metrologii.

Granice ludzkiej wiedzy w praktyce

Stephan Schlamminger z Narodowego Instytutu Standardów i Technologii zwraca uwagę, że fizyczne właściwości zjawiska spotykają się tu z granicami technologii i z czysto ludzkimi mechanizmami. Najsłabszą siłę w naturze próbujemy zmierzyć za pomocą urządzeń, które same są niedoskonałe, a na dodatek działamy pod presją. W efekcie „pewna liczba” okazuje się kompromisem między tym, co naprawdę udało się zarejestrować, a tym, co środowisko uznaje za akceptowalny poziom niepewności.

Nowy numer już jest!

Niekompletna mapa ludzkiego ciała

Podobny mechanizm widać w anatomii. Przez wieki uważano, że ludzkie ciało zostało już w pełni opisane. Dziś wiemy, że historyczne atlasy anatomiczne opierały się na ograniczonych, często patologicznych próbkach. Z czasem w podręcznikach utrwalił się obraz „standardowego” ciała, który w rzeczywistości jest tylko uproszczonym modelem, a nie wiernym odwzorowaniem ludzkiej budowy.

Zmienność anatomiczna okazuje się raczej regułą niż wyjątkiem. Różnice w naczyniach, mięśniach czy fałdowaniu mózgu występują między płciami, grupami wiekowymi i poszczególnymi osobami.

Nowoczesne obrazowanie oraz bardziej systematyczne badania sekcyjne pozwalają dostrzegać struktury wcześniej pomijane, takie jak dodatkowe elementy układu limfatycznego czy więzadła, którym kiedyś nie poświęcano większej uwagi.

Im bliżej poznajemy ludzkie ciało, tym bardziej uświadamiamy sobie, że wciąż wiele jest do nauczenia

– podkreśla prof. Michelle Spear z University of Bristol, zaznaczając, że to, co widzimy w podręczniku, jest przede wszystkim narzędziem dydaktycznym, a nie idealnym opisem biologii.

Co łączy grawitację i anatomię?

Oba przykłady pokazują to samo: granice ludzkiej wiedzy przebiegają nie tylko tam, gdzie brakuje nam danych, ale też tam, gdzie byliśmy przekonani, że dane już mamy. Nasze „najpewniejsze” ustalenia – czy to stała fizyczna, czy schemat anatomiczny – są zawsze osadzone w konkretnym kontekście: technologicznym, historycznym, społecznym i psychologicznym.

Dla nauki oznacza to konieczność ciągłego weryfikowania nawet najbardziej fundamentalnych założeń. Badacze pracują w określonych warunkach, z określonymi narzędziami, w konkretnym momencie historii. To, co dziś uważamy za stabilne, jutro może zostać skorygowane. Nie dlatego, że wczoraj ktoś się „mylił”, lecz dlatego, że dysponujemy innym zestawem możliwości pomiaru i inną perspektywą.

Granice ludzkiej wiedzy nie znikają z postępem

Stała grawitacji pozostaje użytecznym przybliżeniem, atlas ciała – użytecznym modelem, ale obie te rzeczy nie wyczerpują tego, jak wygląda świat. Granice ludzkiej wiedzy nie znikają wraz z postępem technologicznym. Przeciwnie – im dokładniej przyglądamy się rzeczywistości, tym wyraźniej widzimy, jak złożona i zmienna ona jest.

Z perspektywy odbiorcy taki obraz może być mniej komfortowy, ale jest bardziej realistyczny. Nauka daje nam najlepszy dostępny opis świata w danym momencie, a nie ostateczne, niezmienne odpowiedzi. Postęp dokonuje się tu nie tylko przez dodawanie nowych faktów, ale także przez coraz lepsze rozumienie tego, czego wciąż nie wiemy.

Przeczytaj również: Prawie 150 tys. fałszywych cytowań. Nauka ma problem z AI