Nauka
Dziecko za dużo gra? Sama edukacja może nie wystarczyć
30 października 2026
Sięgasz rano po telefon jeszcze przed pierwszym łykiem kawy. Przewijasz feedy (tablice) w kolejnych mediach społecznościowych, trafiasz na jedno zdanie wyrwane z kontekstu i czujesz, jak w kilka sekund rośnie ci ciśnienie. Zanim zdążysz sprawdzić źródło albo doczytać artykuł do końca, palec sam wędruje do sekcji komentarzy, a tam rozwija się pożoga.
Złość na „niesprawiedliwość” lub „głupotę innych” to stary, potrzebny odruch. Bez niego ludzkie społeczności dawno by się rozpadły. Problem zaczyna się wtedy, gdy w sieci ta reakcja przestaje być naszą prywatną sprawą i zamienia się w surowiec, na którym zarabiają platformy społecznościowe, a świat zalewa dezinformacja. Co sprawiło, że tak łatwo dajemy się wciągać w internetowe awantury i dlaczego coraz trudniej nam dziś po prostu ze sobą rozmawiać?
Żeby to zrozumieć, warto spojrzeć na naszego galaretowatego koleżkę – mózg. Z punktu widzenia neurobiologii gniew jest pierwotną reakcją powiązaną z najstarszymi strukturami mózgu. Odpowiada za niego układ limbiczny, w tym ciało migdałowate, które w obliczu zagrożenia błyskawicznie odpala reakcję „walcz albo uciekaj” [1]. Racjonalny hamulec, czyli kora przedczołowa, włącza się do gry wyraźnie później. W toku ewolucji gniew moralny, łączący złość z obrzydzeniem, pełnił pożyteczną funkcję: mobilizował grupę do pilnowania zasad i piętnowania oszustów [2]. Tyle że w kontakcie twarzą w twarz publiczne skarcenie sąsiada miało swoją cenę. Trzeba było liczyć się z odwetem albo zwykłym wstydem. W internecie te hamulce niemal nie istnieją.
Zespół Williama J. Brady’ego, Molly J. Crockett i Jaya J. Van Bavela opisał to w modelu MAD (Motivation, Attention, Design), pokazując, co dzieje się na styku naszej biologii i architektury platform społecznościowych [3]. Ludzki mózg wyłapuje emocjonalne zabarwienie słów już w 250 milisekund, a treści o charakterze moralnym przebijają się do świadomości szybciej niż neutralne informacje. Badacze nazywają to efektem moral pop-out.
Gdy dołożymy do tego układ nagrody, mechanizm zaczyna napędzać się sam. Lajk albo udostępnienie ostrego, pełnego oburzenia komentarza pobudza prążkowie i jądro półleżące, czyli te same obszary, które reagują na jedzenie lub pieniądze (czynności o wysokiej gratyfikacji, powiązane z dopaminą) [4]. Powiadomienia wpadają w nieregularnych odstępach, trochę jak wygrana w jednorękim bandycie, co utrwala nawyk przez dopaminowy błąd predykcji nagrody. Po pewnym czasie poklask z zewnątrz przestaje być nawet potrzebny – samo wyrażanie wściekłości zaczyna sprawiać przyjemność.

Platformy społecznościowe nie muszą nam narzucać żadnej ideologii, żeby sterować naszym nastrojem. Wystarczy im chłodna kalkulacja. Globalny rynek reklamy cyfrowej dawno przekroczył poziom pół biliona dolarów rocznie (sic!), a ponad połowę tej kwoty zgarniają dwa koncerny: Alphabet i Meta [5]. W modelu aukcji reklamowych każda dodatkowa minuta, którą spędzasz przed ekranem w stanie silnego pobudzenia, oznacza kolejne odsłony postów reklamowych i konkretne wpływy finansowe do tych korporacji.
A nic nie przykleja wzroku do ekranu mocniej niż poczucie zagrożenia i własnej moralnej wyższości. Badania Brady’ego i współpracowników na próbie ponad pół miliona wpisów dotyczących sporów społecznych pokazały, że każde dodatkowe słowo o zabarwieniu moralno-emocjonalnym podnosiło zasięg podawania treści dalej średnio o 20% [6]. W kolejnych eksperymentach, obejmujących 12,7 miliona wpisów na Twitterze, wyszło coś jeszcze ciekawszego: użytkownicy wrzuceni w środowisko, gdzie normą jest wściekłość, wybierali agresywne komunikaty blisko pięciokrotnie częściej niż neutralne, a nagroda w postaci lajków jednego dnia wyraźnie podbijała poziom ich oburzenia dnia następnego [4].
Algorytmy po prostu uczą się tego, co najlepiej „się klika”. Wewnętrzne dokumenty Mety ujawniły, że przez lata system rankingowy Facebooka przypisywał reakcji „Gniew” wagę pięciu punktów, podczas gdy zwykłe „Lubię to” było warte zaledwie jeden punkt [7]. Posty wywołujące wściekłość generowały bowiem lawinę komentarzy, więc platformie korzystniej było pozycjonować je ponad inne.
Długotrwałe spędzanie czasu w takim środowisku zmienia to, jak widzimy świat. Na ulicy czy w pracy rażące łamanie norm zdarza się stosunkowo rzadko. Kiedy jednak algorytmy bez przerwy podsuwają nam pod nos najgłośniejsze skrajności, wpadamy w pułapkę, którą dr William Brady porównał do wrażenia, że „cały świat bez przerwy płonie” [8]. W psychologii nazywa się to nadpercepcją oburzenia moralnego [9]. Badanie opublikowane w „Nature Human Behaviour” dowiodło, że czytelnicy systematycznie odbierają wpisy polityczne jako znacznie bardziej wściekłe i wrogie, niż czuli to sami autorzy w chwili ich pisania.
Ten skrzywiony obraz odbija się na naszym mózgu. Polscy badacze (Alicja Pluta, Joanna Mazurek, Jerzy Wojciechowski i Michał Bilewicz) sprawdzili za pomocą funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI), jak reagujemy na mowę nienawiści [10]. Okazało się, że kontakt z nienawistnymi komentarzami tłumi aktywność w prawym styku skroniowo-ciemieniowym (rTPJ) podczas obserwowania cudzego bólu – niezależnie od tego, czy cierpi ktoś „nasz”, czy z obcej grupy. Ponieważ ten rejon odpowiada za przyjmowanie perspektywy drugiej osoby, jego wygaszanie prowadzi wprost do zobojętnienia na krzywdę.
Do tego dochodzi zwykłe przebodźcowanie. Wieloletnie bombardowanie krótkimi, emocjonalnymi treściami osłabia koncentrację, utrudnia zapamiętywanie i obniża tolerancję na złożoność problemów [5]. Dobrze widać to po najmłodszych internautach: z raportu NASK wynika, że polscy nastolatkowie spędzają w sieci średnio pięć godzin dziennie w dni powszednie i ponad sześć w weekendy, blisko 40% z nich spotyka się z bezpośrednimi wyzwiskami, a niemal połowa ma zaniżoną samoocenę [11].
Kiedy mózg przyzwyczaja się do szybkich, czarno-białych ocen, każdy niuans zaczyna wyglądać jak zagrożenie lub próba manipulacji. Spór o poglądy zamienia się w polaryzację afektywną [5]. Zamiast powiedzieć: „mam inne zdanie o podatkach czy edukacji”, myślimy: „gardzę tobą, bo należysz do tamtego obozu”. W internecie brakuje nam tonu głosu, spojrzenia i mimiki. Działa tu efekt sieciowej dysinhibicji (rozhamowania), który lata temu opisał John Suler: za ekranem znacznie łatwiej „odczłowieczyć” rozmówcę [12].
Skutki wychodzą daleko poza nasze prywatne nerwy. Pod wpływem głośnej, promowanej przez algorytmy treści ulegamy złudzeniu tzw. fałszywej polaryzacji [9]. Wydaje nam się, że całe społeczeństwo jest skrajnie zradykalizowane, więc bardziej umiarkowane osoby wolą się w ogóle nie odzywać, aby nie paść ofiarą linczu. W efekcie kruszy się zaufanie społeczne (w USA zaufanie obywateli do rządu federalnego spadło do 22%), a każda próba szukania kompromisu w debacie publicznej bywa traktowana jak zdrada, co nie pomaga również politykom w konstruowaniu wystąpień etycznych dążących do porozumienia, czy współpracy międzypartyjnej[13].
Przez ostatnie miesiące przyglądałam się temu z bliska, wrzucając na swój profil w mediach społecznościowych krótkie teksty o neuromarketingu i mechanizmach zarządzania uwagą. Zależało mi na tym, żeby przełożyć język badań na zwykłe, codzienne sytuacje w sieci, bez moralizowania i pouczania kogokolwiek.
Najbardziej zaskoczyły mnie wtedy wiadomości prywatne od osób, które pisały, że pierwszy raz zobaczyły mechanizm własnej złości z boku. Obok zdziwienia, jak przewidywalne są nasze odruchy, pojawiała się u nich zwykła ulga. Świadomość, że nagły skok irytacji po przeczytaniu krzykliwego nagłówka wynika z zaprojektowanej architektury uwagi, zdejmuje z głowy spory ciężar. Pozwala zatrzymać się na moment i zadać sobie proste pytanie: czy ja naprawdę chcę się teraz o to kłócić, czy po prostu połknęłam dobrze przygotowaną przynętę?
Warto zatrzymać się na chwilę i zastanowić, czy ktokolwiek kiedykolwiek poświęcił nam czas i wytłumaczył te mechanizmy społeczne? Czy w szkole, na studiach, w pracy mieliśmy możliwość wziąć udział w lekcji lub szkoleniu z zakresu neuropsychologii? Nie możemy oczekiwać, że wszyscy wiedzą jak „działa ten świat” i będą wdrażać „zachowawczość” w mediach społecznościowych, ale możemy oczekiwać od samych siebie wyższych standardów i prezentowania postaw godnych naśladowania.
Chwila pauzy zmienia podejście do ludzi o innych poglądach. Gdy widzisz mechanizm stojący za ruchem w internecie, łatwiej przyjąć, że po drugiej stronie sporu nie siedzi ktoś z natury zły albo odporny na fakty. Siedzi tam człowiek z takim samym układem limbicznym, karmiony przez ten sam model biznesowy i podobnie zmęczony nadmiarem bodźców.

Ciekawym przykładem jest tajwański system Pol.is, rozwijany w ramach platformy vTaiwan z inicjatywy Audrey Tang [14]. Jego twórcy wyrzucili z interfejsu wszystko, co nakręca kłótnie – nie ma tam przycisku „odpowiedz”, wątków z komentarzami ani opcji podawania dalej. Użytkownicy mogą jedynie głosować („zgadzam się”, „nie zgadzam się”, „pas”) pod krótkimi tezami, a algorytm promuje wyłącznie tzw. stwierdzenia pomostowe, czyli takie, które zbierają poparcie ludzi z przeciwnych obozów. Za pomocą tego narzędzia wypracowano ponad dwadzieścia osiem kompromisów legislacyjnych, między innymi w gorących sporach o regulacje rynku przewozów czy ochronę przed niekonsensualnym udostępnianiem wizerunku w sieci.
To ciekawy punkt odniesienia także dla nas, bliski idei klasycznej debaty krakowskiej, w której chodzi o zrozumienie racji drugiej strony i zbliżenie się do prawdy, a nie o upokorzenie rozmówcy pod publiczkę.
Zanim wielkie platformy zmienią swoje algorytmy, warto zadbać o własną higienę cyfrową. Nie trzeba od razu uciekać w Bieszczady i kasować wszystkich kont. Wystarczy kilka prostych nawyków, które dają czas korze przedczołowej:
Złość na krzywdę i niesprawiedliwość jest naturalna i potrzebna. Dobrze jednak pilnować, by nie stała się darmowym paliwem dla cudzych statystyk, tylko impulsem do sensownej rozmowy tam, gdzie naprawdę ma ona znaczenie.
Źródła:
[1] E. Capoano, V. de Sousa, V. Prates, Circulation Systems, Emotions, and Presenteeism: Three views on hate speech based on attacks on journalists in Brazil, [w:] B. Di Fátima (red.), Communication Library Vol. 7: Hate Speech on Social Media, LabCom Books, Covilhã 2023, s. 160–161.
[2] M. J. Crockett, Moral outrage in the digital age, „Nature Human Behaviour”, 2017, t. 1, nr 11, s. 769–771.
[3] W. J. Brady, M. J. Crockett, J. J. Van Bavel, The MAD model of moral contagion: The role of motivation, attention, and design in the spread of moralized content online, „Perspectives on Psychological Science”, 2020, t. 15, nr 4, s. 978–1010.
[4] W. J. Brady, K. McLoughlin, T. N. Doan, M. J. Crockett, How social learning amplifies moral outrage expression in online social networks, „Science Advances”, 2021, t. 7, nr 33, eabe5641. [5] R. H. Masoud, The Attention Economy and the Collapse of Cognitive Autonomy, The Denny Center for Democratic Capitalism, Georgetown Law, 2025, https://www.law.georgetown.edu/denny-center/blog/the-attention-economy/.
[6] W. J. Brady, J. A. Wills, J. T. Jost, J. A. Tucker, J. J. Van Bavel, Emotion shapes the diffusion of moralized content in social networks, „Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)”, 2017, t. 114, nr 28, s. 7313–7318.
[7] S. Rhodes, The Attention Oligarchy: Engineered Rage, Polarization and Democratic Decay through Social Media, NextDems, 2025, https://www.nextdems.org/the-attention-oligarchy-engineered-rage-polarization-and-democratic-decay-through-social-media.
[8] B. Brown, W. J. Brady, Dr. William Brady on Social Media, Moral Outrage, and Polarization, podcast „Unlocking Us with Brené Brown”, 2024, https://brenebrown.com/podcast/social-media-moral-outrage-and-polarization/.
[9] W. J. Brady, K. L. McLoughlin, M. P. Torres, K. F. Luo, M. Gendron, M. J. Crockett, Overperception of moral outrage in online social networks inflates beliefs about intergroup hostility, „Nature Human Behaviour”, 2023, t. 7, nr 6, s. 917–927.
[10] A. Pluta, J. Mazurek, J. Wojciechowski, T. Wolak, W. Soral, M. Bilewicz, Exposure to hate speech deteriorates neurocognitive mechanisms of the ability to understand others’ pain, „Scientific Reports”, 2023, t. 13, nr 1, art. 4127.
[11] NASK, Raport z badania „Nastolatki 3.0”, Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2023.
[12] J. Suler, The Online Disinhibition Effect, „CyberPsychology & Behavior”, 2004, t. 7, nr 3, s. 321–326.
[13] Zob. przypis [7] oraz przypis [5]
[14] D. Allen, A. Tang, Using AI to Support Public Deliberation: A Conversation with Audrey Tang, Reboot Democracy / InnovateUS, 2025, https://rebootdemocracy.ai/blog/deliberating-with-the-public.
[15] N. Fitz, K. Kushlev, R. Jagannathan, T. Lewis, D. Paliwal, D. Ariely, Batching smartphone notifications can improve well-being, „Computers in Human Behavior”, 2019, t. 101, s. 84–94. [16] K. Jaidka, A. Zhou, Y. Lelkes, Brevity is the soul of Twitter: The constraint affordance and political discussion, „Journal of Communication”, 2019, t. 69, nr 4, s. 345–372.
Dziękujemy, że przyczytałeś artykuł do końca. Jesli chcesz, możesz wesprzeć naszą pracę: