Poczekaj, nie uciekaj. Jak wytrwać, gdy brakuje sił

Czym jest sztuka życia gaman?

Współczesny człowiek – zabiegany, zestresowany, przebodźcowany często traci kontrolę nad swoim zachowaniem. Pojawiają się wtedy reakcje wymierzone w innych ludzi lub w samego siebie, których potem żałuje. Krzyk, agresja słowna, wściekłość wypalają człowieka od środka i niszczą relacje z innymi.

Warto więc szukać w tym pędzie życia podpowiedzi i wskazówek jak można sobie pomóc i do jakich rozwiązań warto sięgnąć żeby lepiej odczytywać swoje emocje, myśli i wynikające z nich zachowania. Jedną z takich propozycji oferuje nam filozofia japońska i jej sztuka życia w opanowaniu.

Gaman jest jednym z najważniejszych pojęć japońskiej kultury, oznaczającym umiejętność cierpliwego znoszenia trudności z godnością, opanowaniem i wewnętrzną siłą. Trzeba zaznaczyć, że nie oznacza ono biernej rezygnacji ani bezrefleksyjnego poddania się losowi, lecz świadomą postawę wobec cierpienia i przeciwności losu. Człowiek kierujący się zasadą gaman zachowuje spokój nawet wtedy, gdy doświadcza bólu, straty lub niepowodzenia.

Wytrwałość, samoopanowanie i troska o wspólnotę

Praktykowanie umiejętności gaman opiera się na przynajmniej kilku ważnych elementach. Są nimi:

• Wytrwałość – zdolność do przetrwania przeciwności i cierpliwego oczekiwania na poprawę sytuacji.
• Samoopanowanie – panowanie nad emocjami, zwłaszcza gniewem, rozpaczą czy frustracją.
• Godność – zachowanie szacunku do siebie i innych nawet w obliczu cierpienia.
• Odpowiedzialność za wspólnotę – nieeksponowanie własnego bólu w sposób, który mógłby zakłócić harmonię grupy.

W codziennym praktykowaniu umiejętności gaman dużą rolę pełni także cierpliwość rozumiana jako gotowość do wytrwałego oczekiwania na zmianę sytuacji bez popadania w zniechęcenie. Ważną rolę odgrywa również odporność psychiczna, pozwalająca zachować równowagę mimo życiowych kryzysów. Kiedy zaś mowa o odpowiedzialności, dotyczy ona troski o dobro wspólnoty. Dlatego unika się nadmiernego eksponowania własnego cierpienia, aby nie obciążać nim otoczenia.

Japońska kultura podkreśla jednak, że nie oznacza to tłumienia uczuć za wszelką cenę, lecz ich świadome i dojrzałe przeżywanie. W postawie tej istotna jest także pokora wobec rzeczywistości oraz akceptacja faktu, że nie wszystko pozostaje pod naszą kontrolą. Gaman można więc określić jako etykę wytrwałości, samodyscypliny i zachowania godności wobec tego, co nieuniknione.

Korzenie gaman oraz jego związki z filozofią europejską

Jeżeli sięgniemy do korzeni gaman, docieramy przede wszystkim do buddyzmu zen. Uczy on akceptacji przemijania, cierpienia oraz uważnej obecności wobec tego, co przynosi życie. Równie istotny wpływ wywarł zapewne konfucjanizm, akcentujący dyscyplinę, odpowiedzialność za wspólnotę i panowanie nad sobą. W naturalny też sposób mogą się pojawić skojarzenia do europejskiej filozofii stoicyzmu. Gaman wykazuje zadziwiające podobieństwo z nią, choć rozwijały się one niezależnie od siebie.

Zarówno stoicy, jak i japońska tradycja podkreślają konieczność odróżniania tego, na co mamy wpływ, od tego, czego zmienić nie możemy. Seneka pisał, że cierpienie staje się lżejsze, gdy człowiek przyjmuje je z rozwagą zamiast buntować się przeciw nieuniknionemu. W swoich Listach moralnych do Lucyliusza przekonywał, iż prawdziwa siła człowieka ujawnia się nie w unikaniu trudności, lecz w sposobie ich znoszenia. W tym duchu stwierdzał, że „Nie dlatego rzeczy trudne są dla nas, że nie mamy odwagi, lecz dlatego nie mamy odwagi, że sądzimy, iż są trudne”.

Podobnie Marek Aureliusz w Rozmyślaniach zachęcał, aby zachować spokój wobec wydarzeń zewnętrznych, ponieważ:

„Jeśli doznajesz przykrości z powodu jakiejś rzeczy zewnętrznej, to nie ona cię niepokoi, lecz twój sąd o niej. A ten sąd możesz w każdej chwili zmienić”.

Stoicka cnota wytrwałości i panowania nad sobą odpowiada japońskiemu ideałowi zachowania godności mimo cierpienia. Zarówno Seneka, jak i Marek Aureliusz wskazują, że wolność człowieka polega przede wszystkim na panowaniu nad własnym wnętrzem, a nie nad światem zewnętrznym. Gaman można zatem odczytać jako praktyczną realizację stoickiej mądrości. Wzbogaconą jednak o silniejszy nacisk na harmonię społeczną, solidarność i odpowiedzialność wobec innych.

Sztuka życia gaman a filozofia europejska

Także u współczesnych filozofów europejskich możemy znaleźć podobne podpowiedzi. Choć Martin Heidegger, wybitny niemiecki filozof, nie posługiwał się pojęciem gaman, jego filozofia zawiera idee pozostające z nim w interesującym dialogu.

Heidegger podkreślał konieczność pogodzenia się z ludzką skończonością oraz z faktem, że człowiek nie jest absolutnym panem rzeczywistości. Rozwijał pojęcie Gelassenheit, oznaczające postawę wyzwolenia od nieustannej potrzeby kontrolowania świata i pozostawienia rzeczom możliwości ujawniania się we własny sposób.

Taka postawa zakłada cierpliwość, otwartość i rezygnację z przymusu nieustannego działania, co zbliża ją do ducha gaman. O ile jednak gaman akcentuje przede wszystkim wytrwałość wobec cierpienia i odpowiedzialność za wspólnotę, o tyle Heidegger koncentruje się na bardziej fundamentalnym sposobie zamieszkiwania świata oraz na otwartości wobec bycia.

W czym może pomóc sztuka życia gaman?

Współczesny świat, w którym funkcjonujemy, promuje natychmiastową gratyfikację, szybkie sukcesy i nieustanną produktywność. Dlatego umiejętność cierpliwego znoszenia trudności staje się coraz cenniejszą kompetencją. Gaman uczy, że nie każda przeszkoda wymaga natychmiastowego rozwiązania i że nie każde cierpienie można od razu usunąć.

Na gruncie rzymskiej filozofii Seneka, pisał w podobnym tonie także w traktacie pt. O Opatrzności, że „Ogień doświadcza złoto, a nieszczęście ludzi odważnych”. Dzięki tej postawie człowiek rozwija odporność psychiczną i nie załamuje się przy pierwszym niepowodzeniu. Pozwala ona również zachować spokój w sytuacjach, które wymykają się naszej kontroli.

Przykładem może być osoba zmagająca się z długotrwałą chorobą, która mimo bólu i ograniczeń zachowuje godność, cierpliwie poddaje się leczeniu i nie traci nadziei. Innym przykładem może być pracownik, który po utracie zatrudnienia nie ulega rozpaczy, lecz konsekwentnie rozwija swoje kompetencje i poszukuje nowych możliwości zawodowych.

Gaman pomaga także ograniczyć impulsywność, która często prowadzi do konfliktów w relacjach rodzinnych i zawodowych. Uczy bowiem, że nie każda emocja wymaga natychmiastowej reakcji, a czasem największą siłą jest świadome zachowanie spokoju. Nie oznacza to zgody na niesprawiedliwość ani rezygnacji z działania, lecz rozwijanie wewnętrznej siły potrzebnej do podejmowania mądrych decyzji we właściwym czasie.

W tym sensie gaman stanowi cenną odpowiedź na wyzwania współczesności. Przypomina, że prawdziwa odporność psychiczna rodzi się z cierpliwości, samodyscypliny i umiejętności zachowania godności nawet w najtrudniejszych momentach życia.

Czy gaman ma ciemną stronę?

Jak w każdej propozycji stylu życia, także i tutaj trzeba zwrócić uwagę na miejsca słabsze i wymagające naszej czujności. Współcześnie zwraca się bowiem uwagę, że nadmierne przywiązanie do ideału gaman może prowadzić do:

• tłumienia emocji,
• nieproszenia o pomoc mimo realnej potrzeby,
• przemęczenia i wypalenia,
• społecznej presji, by „dzielnie znosić wszystko” nawet kosztem własnego zdrowia psychicznego.

Dlatego psychologowie i filozofowie, którzy czerpią na co dzień z gaman, starają się równoważyć gaman z przekonaniem, że proszenie o wsparcie nie jest oznaką słabości. To niezwykle ważne, żeby gaman nie zamieniło się mechanizm wyparcia lub całkowitego wycofania się.

Jeśli czujemy, że mimo naszych starań, korzystania z różnych praktyk i umiejętności, jednak nadal nie radzimy sobie z problemem a nasze emocje niszczą nas od środka, wtedy trzeba sięgnąć po pomoc drugiego człowieka. Prośba o wsparcie to żaden wstyd – to wyraz naszej dojrzałości i świadomość własnych ograniczeń.

Zdecydowanie jednak sztuka życia gaman na pewno może okazać się przydatną propozycją wcielania w życie etyki cierpliwej wytrwałości bazującej na umiejętności zachowania godności, samokontroli i wewnętrznej siły wobec cierpienia, przy jednoczesnym poszanowaniu dobra wspólnoty.

I tym kontekście niech słowa europejskiego filozofa Marka Aureliusza pozostaną uzupełnieniem do gaman, które warto wcielać w życie:

„Przeszkoda w działaniu posuwa działanie naprzód. To, co stoi na drodze, staje się drogą”.

Przeczytaj także: Złość, uraza, obrażanie. Jak odzyskać kontrolę nad emocjami

Zapraszamy do: ksiegarnia.holistic.news

Życzymy udanych zakupów!
Redakcja