Żałoba po bliskich to nie tylko pustka. Może być punktem zwrotnym

Mniej oczywisty wymiar żałoby po bliskich

Żałoba po bliskich należy do najbardziej bolesnych doświadczeń, jakie spotykają człowieka. Przez długi czas badania koncentrowały się przede wszystkim na jej negatywnych skutkach: depresji, objawach stresu pourazowego czy zaburzeniu przedłużonej żałoby. Coraz częściej naukowcy analizują jednak także inny, mniej oczywisty wymiar tego doświadczenia.

U części osób intensywne zmaganie się ze stratą wiąże się z czymś, co psychologowie nazywają wzrostem potraumatycznym. Zjawisko to może przejawiać się większą wagą przywiązywaną do relacji, zmianą życiowych priorytetów, większą świadomością własnej kruchości. Albo decyzjami, które wcześniej wydawały się zbyt ryzykowne. Nie oznacza ono „wyjścia z żałoby” ani dowodu, że strata przyniosła coś dobrego. Chodzi raczej o pozytywne zmiany, które mogą pojawić się, gdy człowiek próbuje odnaleźć się w sytuacji przekraczającej jego dotychczasowe doświadczenia.

Nowy numer już w sprzedaży:

Co dzieje się, gdy strata burzy dawny porządek?

Ten mechanizm przeanalizowali autorzy badania opublikowanego w Omega: Journal of Death and Dying. Naukowcy przebadali 889 dorosłych, którzy stracili bliską osobę. Okazało się, że im silniejszy był subiektywny wpływ straty, tym wyższy poziom wzrostu potraumatycznego. Związek ten był szczególnie widoczny u osób, które straciły dziecko albo małżonka. Zależność ta występowała jednak tylko wtedy, gdy badani aktywnie radzili sobie z żałobą. I to zarówno poprzez działania skoncentrowane na problemie, jak i na emocjach. Unikanie emocji działało odwrotnie.

Osoby, które doświadczają większego cierpienia, doświadczają również wyższego poziomu wzrostu potraumatycznego

– podkreślają autorzy badania.

Richard Tedeschi i Lawrence Calhoun, którzy wprowadzili ten termin, opisali go jako pozytywną zmianę wynikającą ze zmagania się z poważnymi kryzysami życiowymi. Wyróżnili pięć głównych obszarów takich zmian. Są to: większe docenianie życia, pogłębienie relacji z innymi, odkrycie nowych możliwości, wzrost poczucia osobistej siły oraz przekształcenia w sferze egzystencjalnej lub duchowej. W kontekście żałoby badacze ci wskazywali, że strata – zwłaszcza nieoczekiwana – narusza dotychczasowe przekonania o świecie. I w następstwie uruchamia proces ich odbudowywania.

Żałoba po bliskich może stać się impulsem do przebudowy

Podobne prawidłowości pojawiają się także w innych badaniach. Analiza opiekunów pacjentów hospicyjnych wykazała, że intensywniejsze doświadczenia związane z żałobą wiązały się z poprawą w obszarach relacji z innymi i doceniania życia. Również badania nad ruminacją – powtarzającym się myśleniem o stracie – pokazują, że kluczowe jest to, jak człowiek przetwarza doświadczenie. Ruminacja intruzywna, czyli natarczywe i niechciane myśli, częściej nasila stres. Natomiast ruminacja celowa – świadome rozważanie znaczenia straty i jej konsekwencji – należy do najsilniejszych czynników sprzyjających wzrostowi potraumatycznemu.

Mechanizm wydaje się względnie spójny. Silna strata narusza dotychczasowe założenia o świecie, sobie samym i relacjach. Osoby, które nie uciekają przed emocjami, lecz je regulują i jednocześnie podejmują konkretne działania, mają większą szansę na przebudowę systemu przekonań. Unikanie emocji i konfrontacji ze stratą ten proces spowalnia.

Nie każdy ból prowadzi do zmiany

Wzrost potraumatyczny nie jest regułą ani „nagrodą” za cierpienie. Nie występuje u wszystkich, nie eliminuje bólu i często współistnieje z objawami żalu.

Nie każda intensywna strata prowadzi do takich zmian, a nawet gdy się pojawiają, nie zawsze są oceniane jako pożądane. Na ich wystąpienie wpływają m.in. czas, jaki upłynął od straty, wsparcie społeczne, sposób radzenia sobie z emocjami. Istotne są też indywidualne cechy osoby. Żadna z tych zmiennych nie gwarantuje jednak konkretnego wyniku.

Żałoba po bliskich nie przebiega więc według jednego schematu. Dla części osób konfrontacja z bólem – zamiast ucieczki przed nim – może stać się punktem, od którego zacznie się budowanie nowego sensu. Nie dlatego, że cierpienie jest dobre, ale dlatego, że w pewnych warunkach otwiera możliwość zmiany sposobu myślenia o relacjach, przyszłości i własnym życiu.

Przeczytaj również: Utrata rodzica to nie tylko żałoba. Dla kogo właściwie pracujemy?