Kiedy mieć dziecko? System karze rodzicielstwo, a potem narzeka

Dziecko tak, ale jeszcze nie teraz

W debacie publicznej rodzicielstwo bywa przedstawiane jako wkład w przyszłość wspólnoty. Politycy, eksperci i komentatorzy ostrzegają przed starzeniem się społeczeństw, malejącą liczbą urodzeń i zbliżającym się kryzysem pokoleniowym. W tym dyskursie dziecko staje się dobrem wspólnym, niemal społecznym obowiązkiem.

Ale gdy młody człowiek naprawdę decyduje się na dziecko wcześniej, szybko odkrywa, że rzeczywistość zbudowano dla kogoś innego. Dla kogoś bezdzietnego, mobilnego, stale dyspozycyjnego i gotowego podporządkować życie kolejnym etapom ekonomicznej racjonalności. Najpierw wykształcenie, potem praca, potem stabilizacja, a dopiero na końcu rodzina – taki model nie jest dziś po prostu jedną z możliwych ścieżek życia, lecz cichą normą wpisaną w system.

Gdy rodzicielstwo staje się „czynnikiem ryzyka”

Najnowsze badania pokazują, że osoby, które zostają rodzicami bardzo wcześnie, częściej osiągają gorsze długoterminowe wyniki finansowe, edukacyjne i zdrowotne. Młodym rodzicom trudniej skończyć edukację, trudniej ustabilizować dochody, trudniej utrzymać zdrowie i równowagę w życiu codziennym. Różnice te zaczynają zanikać dopiero wtedy, gdy pierwsze dziecko pojawia się pod koniec trzeciej dekady życia lub na początku czwartej.

Sami autorzy badania podkreślają, że wyników tych nie należy odczytywać jako dowodu osobistej porażki młodych rodziców. To raczej efekt barier strukturalnych, które sprawiają, że sukces staje się dla nich znacznie trudniejszy bez realnego wsparcia. To fundamentalna różnica, bo przenosi punkt ciężkości z moralnej oceny jednostki na ocenę instytucji.

Te wyniki nie oznaczają, że nastoletni ani młodzi rodzice nie mogą odnieść sukcesu (…) oznaczają, że sukces może stać się znacznie trudniejszy bez wsparcia

– podkreślają autorzy badań.

Kiedy mieć dziecko? Pułapki wczesnego rodzicielstwa

W świecie, w którym rodzicielstwo staje się „czynnikiem ryzyka”, pytanie „kiedy mieć dziecko” nie dotyczy wyłącznie biologii, psychologicznej dojrzałości ani osobistych preferencji. Jest pytaniem o to, czy wolno dziś zostać rodzicem „za wcześnie”. Cena tej decyzji nie sprowadza się bowiem do chwilowego wysiłku, ale może oznaczać trwałe osłabienie pozycji życiowej.

Jeżeli różne momenty wejścia w rodzicielstwo prowadzą do radykalnie różnych kosztów rozłożonych na dziesięciolecia, to trudno mówić o neutralnym porządku społecznym. Bardziej uczciwe byłoby stwierdzenie, że premiowani są ci, którzy mogą odłożyć dziecko do momentu pełnej ekonomicznej gotowości, a karani ci, którzy nie chcą albo nie mogą podporządkować życia tej logice.

Co znaczy dziś być „dobrym obywatelem”?

Jak zatem należy rozumieć dziś odpowiedzialność społeczną? Czy dobry obywatel to ktoś, kto podporządkowuje swoje życie logice rynku – odkłada rodzicielstwo, aż będzie „gotowy” finansowo i zawodowo? Czy raczej ktoś, kto podejmuje trud wychowania kolejnego pokolenia, mimo że system tego nie ułatwia?

Współczesna kultura wysyła młodym ludziom dwa sprzeczne komunikaty naraz. Pierwszy brzmi: nie odkładajcie dzieci w nieskończoność, bo społeczeństwo się starzeje. Drugi mówi: bądźcie elastyczni, mobilni, samowystarczalni i bez „obciążeń”, dopóki nie osiągniecie pełnej stabilizacji. Innymi słowy, społeczeństwo wymaga dziś od nas dwóch sprzecznych rzeczy naraz: bycia elastycznym pracownikiem bez „obciążeń” i jednocześnie reprodukowania wspólnoty poprzez dzieci.

Właśnie dlatego decyzja o wczesnym rodzicielstwie staje się dziś pułapką. Nie dlatego, że samo dziecko jest błędem, lecz dlatego, że instytucje dzielą życiorys na etapy i każą przeżywać je w jedynej uznanej kolejności. Kiedy ktoś wybija się z tego rytmu, płaci więcej: materialnie, edukacyjnie i zdrowotnie. A często także symbolicznie, bo spotyka się z podejrzeniem, że „sam jest sobie winien”.

Kiedy mieć dziecko? To system ma się dopasować, nie rodzice

Czy w takiej sytuacji to jednostka ma „dopasować się” do systemu, który karze naturalny akt kontynuacji życia? Czy raczej to system powinien być zaprojektowany tak, by różne momenty wejścia w rodzicielstwo nie generowały drastycznie różnych kosztów? Z perspektywy długoterminowej przyszłości cywilizacji odpowiedź wydaje się prosta: to system musi się zmienić.

W takim ujęciu rodzicielstwo nie jest prywatnym kosztem, lecz publiczną inwestycją. Dopóki traktujemy je wyłącznie jako wydatek jednostki, dopóty będziemy tkwić w paradoksie narzekania na niską dzietność i jednocześnie zniechęcania tych, którzy chcą ją podnieść. Problemem nie jest to, że ludzie nie wiedzą, kiedy mieć dziecko. Problemem jest to, że współczesne społeczeństwo tak urządziło życie, by dla wielu osób niemal każdy moment był zły.

Przeczytaj również: Demografia w pułapce. Ucieka pytanie o sens posiadania dzieci