Zasady prawdziwej przyjaźni: sztuka zapominania o ideałach

Mit przyjaźni jak mit romantycznej miłości

Podobnie jak w miłości, w przyjaźni także kierujemy się romantycznym mitem, który z rzeczywistością XXI wieku ma już niewiele wspólnego. W powszechnym wyobrażeniu, przyjaciel to ktoś, kto zawsze jest po naszej stronie, nigdy nie zawiedzie, nie odmówi i uratuje w razie potrzeby. Słowem – stoi za nami murem, nawet jeśli popełniamy błędy.

Tak jednak nie jest. I tak być nie powinno, jeśli chcemy przyjaźnić się prawdziwie i skutecznie, a nie żyć w fałszywym wyobrażeniu o przyjacielskim związku. Prawdziwym przyjacielem/przyjaciółką nie są bowiem ci, którzy ślepo nam przyklaskują, gdy ściągamy na siebie nieszczęścia, lecz ci, którzy zdolni są do odwagi, by powiedzieć nam prawdę. To nie romantyczni towarzysze życia, ale ludzie, którym możemy ufać.

Zasady prawdziwej przyjaźni: przyjaźń w kratkę

Część umysłu przyjaciela prawie zawsze łączy się z częścią naszego umysłu – i jak zauważył Georg Santayana, amerykański pisarz i filozof – ludzie przyjaźnią się w kratkę. Co to oznacza? Tyle, że przyjaźnie, jak wszystkie związki z innymi ludźmi, krępuje nasza ambiwalentna postawa. Kochamy, ale i zazdrościmy. Kochamy i rywalizujemy.

Weźmy przyjaźń z osobami tej samej płci. To zawsze kompromis z – jak twierdzi się – normalnymi u ludzi (choć najczęściej nieświadomymi) skłonnościami biseksualnymi. Przyjaźnie z osobami płci przeciwnej trzeba jakoś pogodzić z naszą heteroseksualną żądzą. Dlatego właśnie nawet najlepsi przyjaciele, są nimi w kratkę – potwierdza Judith Viorst w książce To, co musimy utracić.

Nasze sprzeczne uczucia i przemieszane z sobą miłość i nienawiść rodzą się już w stosunku do pierwszych najważniejszych osób w naszym życiu, a potem część tego, co odczuwaliśmy wobec rodziców i rodzeństwa, przenosimy na naszego współmałżonka, na nasze dzieci i na przyjaciół. Chociaż nasze wrogie emocje trzymane są zasadniczo z dala od świadomości i chociaż w przyjaźni miłość bierze górę nad nienawiścią, nasz nieodmienny ludzki los to cierpieć, w mniejszym bądź w większym stopniu, z powodu przekleństwa własnej ambiwalencji

– przekonuje Judith Viorst.

Zasady prawdziwej przyjaźni według Viorst opierają się na świadomości tej ambiwalencji. W praktyce oznacza to również świadomość, że nigdy dwoje ludzi nie może mieć nadziei, iż zaspokoją nawzajem wszystkie swoje potrzeby. Niemożliwe jest przecież, by jakikolwiek mężczyzna lub jakakolwiek kobieta stali się wszystkim dla drugiej osoby. Dlatego przyjaźń może dostarczyć nam tego, czego brak miłości.

Wartość przyjaźni jest w żywym spotkaniu „ja” i „ty”

W przyjaźniach czasu młodości przyjaciele, podobnie jak kochankowie, są nam potrzebni do tego, by odkryć i skonsolidować to, kim jesteśmy, a także dążyć ku nowym celom, bo poszerzają nasze horyzonty. Wzmacniają nasze poczucie wartości, akceptują nas takimi, jakimi jesteśmy, ponieważ jesteśmy dla nich ważni. I jak mówił austriacki filozof Martin Buber – całe rzeczywiste istnienie sprowadzić można do spotkania między „ja” i „ty”, a przez „ty”, przez bliskie spotkanie, w którym otwieramy się na siebie, człowiek staje się „ja”. Oto siła przyjaźni.

Mimo to więzi z większością naszych przyjaciół nie są doskonałe. Często wymagamy od nich rzeczy, których sami nie bylibyśmy gotowi dla nich poświęcić ani zrobić. Serdeczna przyjaźń wymaga świadomości swojego „ja”, zainteresowania innymi ludźmi, zdolności do empatii, lojalności i oddania. Ale wymaga także wyzbycia się – a więc niezbędnej straty, jak przekonuje Judith Viorst – niektórych naszych rojeń dotyczących idealnej przyjaźni. Zwłaszcza że współcześni ludzie są zbyt wielkimi indywidualistami. Dwoje dorosłych nigdy więc nie dopasuje się idealnie do siebie.

Naszymi przyjaciółmi mogą być osoby, których raczej nie powinniśmy prosić o pieniądze, bo mimo że są uroczy, to jednak skąpi. Nie z każdym przyjacielem porozmawiamy o przeczytanej książce, nie każdy przyjaciel będzie punktualny albo podzieli nasz punkt widzenia dotyczący wychowywania dzieci. Możemy też mieć przyjaciół, którzy nas zawodzą i których będziemy musieli traktować z taryfą ulgową.

Głęboka przyjaźń będzie wymagała od nas, byśmy byli pobłażliwi i wybaczali, a także tego, by i nam okazywano pobłażliwość i wybaczano. Nie jesteśmy z całą pewnością nieskazitelni. A jednak mimo naszej ambiwalencji, nasze przyjaźnie mogą być nawet silniejsze niż więzy krwi czy małżeństwa

– dodaje Judith Viorst.

Warunek przyjaźni: akceptacja niedoskonałości

Dlaczego? Może właśnie dlatego, że przyjacielska relacja stanowi wartość, jaką jest możliwość przeglądania się w drugim człowieku, który mimo niedoskonałości, trwa przy nas. I mamy pewność, że będzie trwał. Nawet jeśli z biegiem lat utracimy złudzenie, że nasz przyjaciel był idealny.

Przyjaźnić się skutecznie to właśnie akceptować fakt, że ludzka kondycja wyklucza idealną przyjaźń, podobnie jak nie sposób spotkać na drodze życia idealnego człowieka. Sam fakt doświadczania przyjaźni jest doniosłym zdarzeniem. Przyjaźń nam się bowiem zdarza, podobnie jak miłość i samo życie, które dzięki miłości i przyjaźni staje się warte przeżycia. Ich pielęgnowanie jest już naszą świadomą decyzją.

Zasady prawdziwej przyjaźni: ciekawi siebie

Wszechświat przyjaźni to nieskończoność połączeń, nieskończona przestrzeń mieszania się bytów, nie oznaczająca jednak homogeniczności. Dokładnie tak samo jak społeczeństwo przyjaciół miesza, nie ujednolicając, a intymny związek oparty na przyjaźni łączy, nie prowadząc do stopienia się i utraty autonomii

– przekonuje filozof Michał Herer w eseju Pochwała przyjaźni.

Przyjaźń można sobie zaskarbić, zdobyć, a nawet odkryć, ale nie da się jej kupić za pieniądze. Można za nie kupić – przynajmniej częściowo – oznaki i wyrazy przyjaźni, o czym wspomina Michael Sandel w książce Czego nie można kupić za pieniądze.

Autentyczność zamiast rynku

Sandel przypomina, że przyjaźń oraz praktyki społeczne, które ją podtrzymują, zasadzają się na pewnych normach, postawach i wartościach. Utowarowienie tych praktyk wypiera owe normy – współczucie, wielkoduszność, troskliwość, opiekuńczość – i zastępuje je wartościami rynkowymi.

Powód, dla którego nie można kupić sobie przyjaciół, czyli fakt, że kupno zniszczyłoby samą relację, rzuca światło na sposób, w jaki rynek wpływa negatywnie na wyrażanie przyjaźni. Kupione przeprosiny albo życzenia weselne, choć wydają się bliskie tym autentycznym, są mimo wszystko ułomne i osłabione. Można te rzeczy kupić za pieniądze, ale jedynie w nieco zdegradowanej postaci

– dowodzi Sandel.

A przyjaźń, jeśli ma być skuteczna, kojąca i przedłużająca życie, musi być jednak związkiem opartym na autentyczności dwojga żywych ludzi, którzy w dodatku są siebie naprawdę ciekawi.

Przeczytaj także: Nie trzeba wiele, by odnowić starą przyjaźń. Co nas blokuje?