Mózg dziecka uczy się zagrożenia. Skutki widać po latach

Gdy czujność pomaga przetrwać

Silny stres w dzieciństwie może mieć różne źródła. Czasem wiąże się z przemocą lub zaniedbaniem, innym razem z dorastaniem w domu pełnym konfliktów, uzależnień albo ciągłej niepewności. Dziecko, które przez długi czas nie czuje się bezpiecznie, uczy się uważnie obserwować otoczenie i szybko reagować na możliwe zagrożenie. Taka czujność pomaga przetrwać trudny okres, ale może pozostać także wtedy, gdy zagrożenie już minie.

Naukowcy od dawna obserwują ten wzorzec w statystykach. Klasyczne badanie Adverse Childhood Experiences, prowadzone w latach 90. przez Vincenta Felittiego i Roberta Andę, pokazało prostą prawidłowość: im więcej poważnych obciążeń we wczesnym życiu, tym wyższe później ryzyko depresji, lęku, uzależnień i prób samobójczych.

Zależności te potwierdzano później w kolejnych badaniach. Wciąż nie było jednak jasne, dlaczego stres z dzieciństwa może wpływać na reakcje człowieka jeszcze wiele lat po ustaniu zagrożenia.

Jak stres przeprogramowuje mózg

Możliwy biologiczny mechanizm tej trwałej czujności opisali naukowcy z Washington University School of Medicine w St. Louis oraz Princeton University. W pracy opublikowanej w czasopiśmie Neuron wskazali, że silny stres przeżyty na początku życia może na długo zmieniać sposób działania części komórek mózgu. W późniejszym życiu taka zmiana może obniżać próg reakcji na stres.

Badacze przyjrzeli się komórkom mózgu związanym z dopaminą – substancją ważną dla motywacji, odczuwania nagrody i reagowania na sygnały z otoczenia. U myszy, które doświadczyły silnego stresu we wczesnym okresie życia, komórki te później silniej reagowały na kolejne stresujące sytuacje. Zwierzęta częściej wykazywały również zachowania świadczące o większym lęku.

Źródłem tej zmiany nie była modyfikacja genów, lecz sposób, w jaki komórki z nich korzystają. Wczesny stres zmieniał mechanizmy regulujące aktywność genów odpowiedzialnych za reakcję organizmu na zagrożenie. Mózg nie działał więc cały czas w trybie alarmowym, lecz łatwiej uruchamiał taką reakcję. Taki mechanizm może wyjaśniać, dlaczego trudne doświadczenia z dzieciństwa mogą sprawiać, że po latach człowiek silniej reaguje na stres.

Odkryliśmy nowy proces biologiczny, który łączy trudne doświadczenia z wczesnego dzieciństwa z długotrwałą podatnością na choroby psychiczne

– powiedziała dr Meaghan Creed z Washington University School of Medicine.

Zbyt czuły system alarmowy

Trauma z dzieciństwa nie musi działać jak ciągłe odtwarzanie konkretnego wspomnienia. Może raczej przypominać ustawiony zbyt czule system alarmowy. Mózg, który przez długi czas musiał reagować na stres, może później szybciej uruchamiać podobną odpowiedź. Nie znaczy to, że zagrożenie nadal trwa. Oznacza raczej, że część jego mechanizmów pozostaje bardziej wrażliwa na nowe obciążenia.

U części osób taka większa wrażliwość na stres może wiązać się z silniejszym reagowaniem na krytykę, konflikty, poczucie odrzucenia lub niepewność. Może też utrudniać odpoczynek i sprawiać, że ciało reaguje napięciem na sytuacje, które dla otoczenia nie wydają się szczególnie groźne.

Trauma z dzieciństwa nie przesądza o przyszłości

Wyniki te trzeba jednak interpretować ostrożnie. Eksperymenty przeprowadzono na myszach, dlatego nie są prostym dowodem na to, że każde trudne doświadczenie z dzieciństwa musi prowadzić do depresji, lęku czy problemów w dorosłości. Potwierdzenie podobnego mechanizmu u ludzi wymaga dalszych badań.

To jednak ważny krok w wyjaśnieniu, jak silny stres w pierwszych latach życia może wpływać na dorosłe życie. Badanie nie przesądza o tym, jak potoczy się życie konkretnej osoby. Pokazuje jednak możliwy mechanizm, przez który stres z dzieciństwa może zmieniać sposób reagowania na trudne sytuacje także wiele lat później.

Przeczytaj również: Trauma nie musi niszczyć. Może też budzić wrażliwość na innych