Zależność od AI osłabia wiarę w siebie. To coraz częstszy problem

Gdy ulga zmienia się w zależność od AI

Proces wygląda z pozoru niewinnie. Student przerzuca na AI nie tylko redakcję tekstu czy wyszukiwanie informacji, ale coraz częściej także samą strukturę myślenia: generowanie argumentów, układanie toku rozumowania, rozwiązywanie problemów. W psychologii nazywa się to odciążaniem poznawczym. To standardowa, znana od dawna strategia, w ramach której uczniowie przenoszą część wysiłku umysłowego na kalkulator, wyszukiwarkę czy notatnik. Problem zaczyna się w sytuacji, w której narzędzie przestaje wspierać myślenie, a zaczyna je zastępować.

Zachwiana wiara we własne możliwości

Zespół badaczy pod kierunkiem Wenlong Wanga z Guangdong University of Finance and Economics przekonuje, że granica między tymi dwoma stanami jest cieńsza, niż się wydaje. Badacze przeanalizowali dane 1623 studentów i zauważyli wyraźną sekwencję. Presja akademicka zwiększa skłonność do korzystania z AI jako sposobu radzenia sobie ze stresem, a wysoka zależność od tych narzędzi wiąże się z niższym poczuciem własnej skuteczności. To właśnie spadek tego przekonania – że jest się w stanie samodzielnie poradzić sobie z trudnym zadaniem – a nie samo korzystanie z technologii łączy się z nasilonym wypaleniem akademickim i lękiem.

Autorzy zwracają uwagę na stojący za tym paradoks. Narzędzie, po które student sięga, by zmniejszyć obciążenie psychiczne, w dłuższej perspektywie może to obciążenie zwiększać. Skoro sukces przypisuje się algorytmowi, a nie własnemu wysiłkowi, znika też satysfakcja i wzrost pewności siebie, które normalnie towarzyszą pokonaniu trudnego zadania.

Bezradność, która rodzi się z sukcesu

Podobny wzorzec pojawia się w innych badaniach. Zespół Cui Xiaohui i Tahira Jalala Khana, w badaniu opublikowanym w Frontiers in Psychology, sięga po teorię wyuczonej bezradności. Naukowcy zbadali 457 studentów i wykazali, że silniejsza zależność od AI sprzyja narastaniu wyuczonej bezradności. Ta z kolei systematycznie obniża wewnętrzną motywację do nauki.

To istotne przesunięcie względem klasycznego rozumienia tego zjawiska. Wyuczona bezradność zwykle powstaje wskutek powtarzających się niepowodzeń. Tymczasem tutaj rodzi się z powtarzających się sukcesów, które student przypisuje nie sobie, lecz maszynie. Autorzy opisują ten mechanizm jako „iluzję kompetencji” i pokazują, że mechanizm ten realnie obniża wewnętrzną motywację studentów do nauki.

Co istotne, badanie wskazuje też na czynnik, który łagodzi ten efekt. Studenci, którzy potrafią krytycznie oceniać to, co proponuje im AI, rzadziej wpadają w bezradność. Problemem nie jest więc samo narzędzie, lecz sposób, w jaki się z niego korzysta.

Różnica między wsparciem a substytutem

Żadne z tych badań nie twierdzi, że sztuczna inteligencja jest z natury szkodliwym narzędziem edukacyjnym. Naukowcy wyraźnie podkreślają, że mechanizm dotyczy zależności, nie samego użytkowania. Łączy je jednak coś innego: w każdym z nich to nie spadek konkretnych umiejętności, a zmiana w tym, komu student przypisuje swoje sukcesy, okazuje się ogniwem prowadzącym do wypalenia, lęku czy bezradności. Student, który przypisuje sukcesy głównie algorytmowi, ma mniej okazji, by przekonać się, że potrafi samodzielnie zmierzyć się z trudnym materiałem.

Różnica między wsparciem a substytutem pozostaje więc kluczowa. Sztuczna inteligencja może wspierać naukę w sposób, który pozwala studentowi radzić sobie z coraz bardziej złożonymi zadaniami. Może też stać się zewnętrznym źródłem kompetencji, które stopniowo zastępuje wewnętrzne. Badania wskazują, że właśnie ten drugi scenariusz wiąże się z psychologicznymi kosztami: osłabionym poczuciem sprawczości, większą podatnością na wypalenie i lęk. Nie dlatego, że technologia jest zła, lecz dlatego, że zmienia źródło, z którego student czerpie przekonanie o własnych możliwościach.

Jak zależność od AI wpływa na studentów?

Konsekwencje tego mechanizmu nie są abstrakcyjne. Student, który przestaje wierzyć, że poradzi sobie z trudnym zadaniem bez pomocy sztucznej inteligencji, zaczyna z niej korzystać jeszcze częściej – nie z wygody, a z obawy przed porażką. Z czasem to samo unikanie wysiłku, które miało chronić przed przeciążeniem, staje się jego źródłem. Każde kolejne zadanie wykonane przy wsparciu algorytmu potwierdza przekonanie, że bez niego się nie uda. Wypalenie i lęk, o których piszą badacze, są właśnie kosztem tego postępującego mechanizmu.

To odróżnia zależność od AI od zwykłego korzystania z narzędzia. Liczy się to, czy każde jego użycie przybliża studenta do przekonania, że nie jest w stanie działać samodzielnie, czy od niego oddala.

Przeczytaj również: Ekran przegrywa z zeszytem. Czy szkoła uczy myślenia?